දේශගුණික කම්පන තීව්ර වෙමින් පවතින අතර, ගෝලීය ආයෝජකයන් ජලය මීළඟ ප්රමුඛ ක්ෂේත්රය ලෙස සලකා බලන මේ මොහොතේ, ශ්රී ලංකාව තීරණාත්මක තේරීමකට මුහුණ දෙයි: තම ගංගා සහ භූගත ජලධර පොදු භාරයක් ලෙස ආරක්ෂා කරන්නේද, නැතහොත් හිඟකම මූලික අයිතිවාසිකමක් ව්යාපාරික අවස්ථාවක් බවට පත් කිරීමට ඉඩ දෙන්නේද?
ශ්රී ලංකාවේ අනාගතය පිළිබඳ සාකච්ඡාවලදී වැඩි වැඩියෙන් භාවිත වන වාක්යයක් තිබේ. “ස්වාභාවික ප්රාග්ධනය” (natural capital). එය අහිංසක මෙන්ම සාධාරණ අදහසක් ලෙස පෙනේ. වනාන්තර, තෙත්බිම්, ගංගා සහ භූගත ජලය නාස්ති කළ හැකි සම්පත් ලෙස නොසලකා, ඒවා නිසි ලෙස අගය කළ යුතු බව එයින් යෝජනා වේ. නමුත් බොහෝ ගොවීන්ට, පරිසර ක්රියාකාරීන්ට සහ ජල විශේෂඥයන්ට මෙම භාෂාව වඩාත් කනස්සල්ලට හේතු වන අර්ථයක් දරයි. ජීවිතයට අත්යවශ්ය දෙයකට මිලක් නියම කළ විට සිදුවන්නේ කුමක්ද?
මෙම ප්රශ්නය දැන් වඩාත් හදිසි වී තිබේ. ශ්රී ලංකාව මෝසම් වැසි, පුරාණ වැව් සහ බලවත් ගංගා සහිත දූපතක් වුවද, ගංවතුර සහ නියඟය අතර වඩ වඩාත් දැඩි වෙනස්වීම්වලට මුහුණ දෙමින් සිටී. ජලය වසර දෙදහසකට වැඩි කාලයක් තිස්සේ ශිෂ්ටාචාරය හැඩගස්වා ඇති රටක් වන අතර, අදත් ජලය ලබාගත හැකිද යන්න පවුලකට ගොවිතැන් කිරීමට, ආහාර පිසීමට, ස්නානය කිරීමට හෝ ව්යාපාරයක් පවත්වාගෙන යාමට හැකිද යන්න තීරණය කරයි.
දැන්, ගෝලීය ආයතන සහ පෞද්ගලික ආයෝජකයන් ජල හිඟය කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන විට, මිරිදිය ජලය පොදු සම්පතක් ලෙස පමණක් නොව, වෙළඳාම් කළ හැකි, අපනයනය කළ හැකි සහ මුදල් බවට පත් කළ හැකි වත්කමක් ලෙස සලකනු ඇතැයි බියක් පවතී.
සන්ඩේ ටයිම්ස් පුවත්පතේ A Price Tag on Lanka’s Water නම් විමර්ශනය, පරිසර පද්ධති සේවා, සෙවනැලි මිලකරණය (shadow pricing) සහ ස්වාභාවික ප්රාග්ධන ගිණුම්කරණය යන සංකල්ප භාවිත කරමින් ඉහළ ජල පෝෂක ප්රදේශ සම්බන්ධයෙන් වැඩිවෙමින් පවතින ප්රවණතාවක් පිළිබඳ අනතුරු ඇඟවීය. සෑම සංරක්ෂණ වැඩසටහනක්ම කුමන්ත්රණයක් බව එම පුවත්පත ප්රකාශ නොකළ නමුත්, එය වැදගත් ප්රජාතන්ත්රවාදී ප්රශ්නයක් මතු කළේය: ජලයේ වටිනාකම තීරණය කරන්නේ කවුද, සහ කාගේ අවශ්යතා වෙනුවෙන්ද?
මෙම ප්රශ්නය ජාතිකවාදී භීතියක් ලෙස බැහැර නොකළ යුතුය. ජලය භූදේශපාලනික සම්පතක් බවට පත්වෙමින් තිබේ. යුරෝපය, ඕස්ට්රේලියාව, ඇමරිකා මහද්වීප සහ ආසියාවේ ඇතැම් ප්රදේශවල නියඟ තත්ත්වයන් මිරිදිය ජලය ලබාගැනීම පිළිබඳ ගෝලීය කනස්සල්ල තීව්ර කර තිබේ. ලෝක ආර්ථික සංසදය ද ජල අර්බුද ලෝකයේ ප්රධාන දිගුකාලීන අවදානම් අතරට නැවත නැවතත් ඇතුළත් කර තිබේ. ලොව පුරා නගර, සමාගම් සහ රජයන් විශ්වාසදායක ජල සැපයුම් සොයමින් සිටී. ශ්රී ලංකාව මෙම සාකච්ඡාවට වෙනත් පාර්ශ්ව විසින් සකස් කරන ලද කොන්දේසි මත ඇතුළු වීම සම්බන්ධයෙන් ප්රවේශම් විය යුතුය.
රටේ ගංගා, ජලාශ, උල්පත් සහ භූගත ජලධර සාමාන්ය වෙළඳ භාණ්ඩ නොවේ. ඒවා නූතන රාජ්යයට වඩා බොහෝ පැරණි පාරිසරික පද්ධති, රාජ්ය ආයෝජන සහ ප්රජා ශ්රමය මගින් ගොඩනගා හා නඩත්තු කරන ලද පොදු උරුමයක කොටසකි. ඒවා වී වගාව, තේ වතු, ජල විදුලිය, ධීවර කර්මාන්තය, වනජීවී, කර්මාන්ත සහ ගෘහස්ථ ජීවිතය සඳහා සහාය වේ. එම ජලය මූලික වශයෙන් වෙළඳාම් කළ හැකි සම්පතක් ලෙස සැලකීම යනු එහි සැබෑ ස්වභාවය වරදවා වටහා ගැනීමකි.
එබැවින් ජලය පොදු යහපතක් ලෙස ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ඇති තර්කය හැඟීම්බර එකක් නොවේ. එය ප්රායෝගික එකකි.
එකවර ජලයෙන් යටවෙමින් සහ පිපාසයෙන් පෙළෙන රටක්
ජල අර්බුදය හුදෙක් වැසි නොමැති වීම පිළිබඳ ප්රශ්නයක් නොවේ. එය වැසි ලැබෙන කාලය, ගබඩා කිරීම, ප්රවේශය, දූෂණය සහ පාලනය පිළිබඳ ප්රශ්නයකි.
මෑත වසරවලදී දිවයින එහි පැරණි උපකල්පන උඩුයටිකුරු කරන ආකාරයේ දේශගුණික අස්ථාවරත්වයකට මුහුණ දී තිබේ. 2025 නොවැම්බරයේ ඇති වූ ඩිට්වා සුළි කුණාටුව රටේ බොහෝ ප්රදේශවල අසාමාන්ය වර්ෂාපතනයක්, ගංවතුර සහ නායයෑම් ඇති කළේය. ඉන් අනතුරුව දීර්ඝ වියළි තත්ත්වයන් හේතුවෙන් ගෘහස්ථ ජල සැපයුම් සහ කෘෂිකර්මාන්තය මත පීඩනයක් ඇති විය. ප්රබල එල් නීනෝ තත්ත්වයන් 2026–27 කාලයේ තවත් අන්ත දේශගුණික තත්ත්වයන් ඇති කළ හැකිය. මෙය නව යථාර්ථයයි: එක් ස්ථානයක ජලය අධික වීමත්, තවත් ස්ථානයක ජලය හිඟ වීමත්, ප්රජාවන්ට අවශ්ය වේලාවට එය නොලැබීමත්ය.
එහෙත් ප්රතිචාරය තවමත් එකිනෙකට අතිච්ඡාදනය වන වගකීම් සහිත ආයතන දුසිම් ගණනක් අතර බෙදී පවතී. ජල කළමනාකරණයට වාරිමාර්ග දෙපාර්තමේන්තුව, මහවැලි අධිකාරිය, ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවහන මණ්ඩලය, ජල සම්පත් මණ්ඩලය, මධ්යම පරිසර අධිකාරිය, පළාත් බලධාරීන් සහ කෘෂිකාර්මික හා පාරිසරික ආයතන කිහිපයක් සම්බන්ධ වේ. ජාත්යන්තර ජල කළමනාකරණ ආයතනය (IWMI) ආයතනික ඛණ්ඩනය ශ්රී ලංකාවේ දේශගුණික අනුවර්තනය සහ ඵලදායී ජල පාලනය සඳහා ප්රධාන බාධාවක් ලෙස හඳුනාගෙන තිබේ.
මෙම ඛණ්ඩනය හුදෙක් ලිපි ලේඛන වැඩි කිරීමක් පමණක් නොවේ. එය වගවීම දුර්වල කරයි. ගංගාවක් දූෂණය වූ විට, භූගත ජලධරයක් හිස් වූ විට, ජල පෝෂක ප්රදේශයක් හානි වූ විට හෝ ජලාශයක් දුර්වල ලෙස කළමනාකරණය වූ විට, වගකීම ආයතන අතර ඇති හිඩැස් තුළ අතුරුදන් විය හැකිය.
වත්මන් ව්යුහය අසාර්ථක වෙමින් පවතින බව රජය ද පිළිගෙන තිබේ. 2025 ජුනි මාසයේදී අමාත්ය මණ්ඩලය, අමාත්ය අනුකමිටුවක් පත් කර ජාතික ජල සම්පත් ප්රතිපත්තිය නැවත සලකා බැලීමට කටයුතු කළේය. මෙම සමාලෝචනය තවත් දූවිලි වැසෙන වාර්තාවක් බවට පත් නොවිය යුතුය. එය පැහැදිලි ජාතික එකඟතාවයක පදනම විය යුතුය: මිරිදිය ජලය ශ්රී ලංකාවේ ජනතාව වෙනුවෙන් භාරයේ තබා ඇති සම්පතක් වන අතර, එය ආරක්ෂා කිරීම සම්බන්ධයෙන් සෑම රාජ්ය ආයතනයක්ම වගකිව යුතුය.
එක්සත් ජාතික ජල සම්පත් අධිකාරියක් මෙම පැහැදිලිකම ලබා දීමට උපකාරී විය හැකිය. එය ජල පෝෂක ප්රදේශ සැලසුම් කිරීම, ජල වෙන් කිරීම, භූගත ජලය නිරීක්ෂණය, නියඟයට සූදානම් වීම සහ දේශගුණික අනාවැකි සම්බන්ධීකරණය කළ යුතු අතර, පාර්ලිමේන්තුවට වාර්තා කළ යුතුය. එය පාරදෘශ්ය නොවන තාක්ෂණික ආයතනයක් නොවිය යුතුය. එහි කාර්යය කොළඹ තුළ සියලුම ප්රාදේශීය තීරණ මධ්යගත කිරීම නොවේ. ප්රාදේශීය අවශ්යතා, විද්යාත්මක සාක්ෂි සහ ජාතික ප්රමුඛතා එකිනෙකට පටහැනිව ක්රියා නොකරන බව සහතික කිරීම එහි අරමුණ විය යුතුය.
එම අධිකාරිය ජල ආරක්ෂාව පිළිබඳ සරල, මහජනතාවට විවෘත දර්ශක ද ප්රකාශ කළ යුතුය: අවම ජලාශ ජල මට්ටම්, ආරක්ෂිත භූගත ජල නිස්සාරණ සීමා, ප්රධාන ජල පෝෂක ප්රදේශවල තත්ත්වය සහ නියඟ අවදානම් අනාවැකි. ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවහන මණ්ඩලයේ බලතල පුළුල් කිරීමේ යෝජනාවක් ශක්තිමත් ජාතික හැකියාවක අවශ්යතාව පෙන්වා දෙයි. එහෙත් මහජන අධීක්ෂණය ශක්තිමත් නොකර බලතල පුළුල් කිරීමෙන් සිදුවන්නේ එම වැරැද්දම නව ආකාරයකින් නැවත සිදු කිරීමයි.
ගංගාවකට මිලක් නියම කිරීමේ අනතුර
සෞඛ්ය සම්පන්න පරිසර පද්ධතිවල ආර්ථික දායකත්වය හඳුනා ගැනීමට සාධාරණ තර්කයක් තිබේ. වනාන්තර ඛාදනය අඩු කරයි. තෙත්බිම් ගංවතුර ජලය ගබඩා කරයි. ජල පෝෂක ප්රදේශ කෘෂිකර්මාන්තය සහ ජල විදුලිය පවත්වාගෙන යයි. මෙම ප්රතිලාභ නොසලකා හැරීම නිසා දිගු කලක් තිස්සේ විනාශකාරී සංවර්ධනයට ඉඩ ලැබී තිබේ. එහෙත් පාරිසරික වටිනාකම පිළිගැනීම සහ ජලය වෙළඳ භාණ්ඩයක් බවට පත් කිරීම අතර පැහැදිලි සීමාවක් තිබේ.
සන්ඩේ ටයිම්ස් අනතුරු ඇඟවූයේ ගෝලීය පොදු සම්පත් සහ සෙවනැලි මිලකරණය පිළිබඳ භාෂාව ශ්රී ලංකාව මිරිදිය ජලය භාවිතයට නොගත් වාණිජ සීමාවක් ලෙස දකින බාහිර බලවේගවලට නිරාවරණය කළ හැකි බවයි. එහි කනස්සල්ල වූයේ සෑම අවස්ථාවකම ජලය නොමිලේ විය යුතු බව නොවේ. නළ පද්ධති, පිරිපහදු කම්හල්, අලුත්වැඩියා සහ සනීපාරක්ෂක පද්ධති සඳහා මුදල් වැය වේ. කනස්සල්ල වන්නේ ආර්ථික රාමුවක් හරහා ස්වාභාවික මිරිදිය ජලය පෞද්ගලිකව නිස්සාරණය කර ලාභ ලබාගැනීමට ඇති සම්පතක් බවට ක්රමයෙන් සාමාන්යකරණය වීමයි. මෙම වෙනස වැදගත්ය.
පොදු යටිතල පහසුකම් නඩත්තු කිරීම සඳහා නියම කරන ගෘහස්ථ ජල ගාස්තුවක් ගංගාවක් විකිණීම හා සමාන නොවේ. නාස්තිය අඩු කිරීම සඳහා අය කරන ගාස්තුවක් භූගත ජලධරයක් පිළිබඳ දිගුකාලීන අයිතියක් ආයෝජකයන්ට ලබාදීම හා සමාන නොවේ. ජල පෝෂක ප්රදේශයක් ආරක්ෂා කරන පොදු වැඩසටහනක් එහි වටිනාකම තීරණය කිරීමට මූල්ය වෙළඳපොළකට ඉඩදීම හා සමාන නොවේ.
ශ්රී ලංකාව මෙය නීතිය තුළ පැහැදිලිව ප්රකාශ කළ යුතුය. ගංගා, ජලාශ, වැසි මත පෝෂණය වන ජල පෝෂක ප්රදේශ සහ භූගත ජල සංචිතවලින් ලබාගන්නා ජලය කිසි විටෙකත් පෞද්ගලීකරණය හෝ අපනයන භාණ්ඩයක් ලෙස සැලකීම නොකළ යුතුය. මෙම සම්පත් සම්බන්ධයෙන් බලපත්රයක් ලබාදීම පාර්ලිමේන්තු පරීක්ෂාවට, දැඩි පාරිසරික ඇගයීමකට සහ නියඟ හෝ හදිසි තත්ත්වයන්හිදී ස්වයංක්රීය සමාලෝචනයකට යටත් විය යුතුය.
කැනඩාව මෙහිදී උපදේශාත්මක උදාහරණයක් සපයයි. ලෝකයේ සැලකිය යුතු මිරිදිය ජල ප්රමාණයක් සතු වුවද, ජලය වෙළඳාම් කළ හැකි භාණ්ඩයක් ලෙස වර්ගීකරණය කිරීම ජාත්යන්තර වෙළඳ නීති යටතේ අනාගත නියාමනය සීමා කළ හැකි බවට ඇති බිය හේතුවෙන් එරට විශාල පරිමාණයේ තොග ජල අපනයනයට ප්රතිරෝධය දක්වා තිබේ. මෙම ප්රවේශම් සහගත බව සරල මූලධර්මයක් පිළිබිඹු කරයි: ජල හිඟ අවස්ථාවලදී ජලය ආරක්ෂා කිරීමේ හැකියාව රජයන් සතුව තිබිය යුතුය.
ශ්රී ලංකාවට වඩාත් ප්රවේශම් වීමට හේතු තිබේ. සමස්ත වර්ෂාපතනය බහුල විය හැකි නමුත්, භාවිත කළ හැකි මිරිදිය ජලය අසමාන ලෙස බෙදී ඇති අතර, එය දැඩි ලෙස සෘතුමය වන අතර දේශගුණික වෙනස්වීම් හේතුවෙන් වැඩි වැඩියෙන් අවදානමට ලක් වෙමින් පවතී. සරුසාර වසරවල අත්සන් කරන ලද ගිවිසුම්, වියළි කාලවල ප්රජාවන් ආරක්ෂා කිරීම වඩාත් අපහසු කරන බව ප්රමාද වී හඳුනාගැනීමට ශ්රී ලංකාවට ඉඩ දිය නොහැක.
ජල ස්වෛරීභාවය හුදකලා වීමක් අදහස් නොකළ යුතුය. විද්යාව, දේශගුණික මූල්යකරණය, ජල පෝෂක ප්රදේශ ප්රතිසංස්කරණය සහ තාක්ෂණ හුවමාරුව සම්බන්ධයෙන් ශ්රී ලංකාවට සහයෝගයෙන් කටයුතු කළ හැකිය. නමුත් එම සහයෝගය ආරම්භ විය යුත්තේ මිරිදිය ජලය පොදු ජනතාවට අයත් බවත්, විදේශීය ආයෝජකයන්ට, දේශීය ඒකාධිකාරයන්ට හෝ එය ශේෂ පත්ර වත්කමක් බවට වඩාත් සාර්ථකව පත් කළ හැකි ආයතනයකට එය අයත් නොවන බවත් පිළිගැනීමෙනි.
මීළඟ මහා ව්යාපෘතිය පසුපස යාමට පෙර කාන්දුවීම් නවත්වන්න
වර්ධනය කළ හැකි වඩාත්ම ආසන්න ජල මූලාශ්රය නව වේල්ලක්, දුරස්ථ භූගත ජලධරයක් හෝ අපනයන ව්යාපෘතියක් නොවේ. එය දැනටමත් අපතේ යන ජලයයි.
ජාතික ජල සම්පාදන හා ජලාපවහන මණ්ඩලය “ආදායම් නොලැබෙන ජලය” (non-revenue water) ඉහළ මට්ටමකට මුහුණ දී තිබේ. එනම් නිෂ්පාදනය කරනු ලැබුවද කාන්දුවීම්, සොරකම් හෝ වැරදි මිනුම් නිසා ආදායමක් නොලැබෙන ජලයයි. Development Asia 2025 දී වාර්තා කළේ පද්ධතියේ ඇතැම් ප්රදේශවල පාඩු 50%කට ආසන්න වූ බවත්, ගාල්ල ජල සම්පාදන යෝජනා ක්රමයේ ආදායම් නොලැබෙන ජල ප්රමාණය 45%ක් පමණ වූ බවත්ය.
මෙම සංඛ්යා ජාතික කෝපයක් ඇති කළ යුතුය. පැරණි නළයකින් කාන්දු වන සෑම ජල ලීටරයක්ම දැනටමත් මහජන මුදලින් රැස්කර, පිරිපහදු කර, පොම්ප කර ඇති ජලයකි. නියඟ අවදානමට මුහුණ දෙන රටක, දැනට පවතින ජලයෙන් මෙතරම් ප්රමාණයක් පොළොව යට අතුරුදන් වෙමින් තිබියදී මිල අධික නව ජල සැපයුම් ව්යාපෘති සාධාරණීකරණය කිරීම අපහසුය.
කාන්දුවීම් අඩු කිරීම, ලවණහරණ කම්හලක් හෝ නව ජලාශයක් විවෘත කිරීමට වඩා ආකර්ෂණීය නොවේ. එය දේශපාලනඥයන්ට පහසුවෙන් පීත්ත පටිය කපා විවෘත කිරීමේ අවස්ථාවක් ද ලබා නොදේ. නමුත් ජල ආරක්ෂාව වැඩිදියුණු කිරීමේ වේගවත්ම හා වඩාත් සාධාරණ මාර්ගවලින් එකක් එයයි.
මේ සඳහා දිගුකාලීන ආයෝජනයක් අවශ්ය වේ: දිස්ත්රික් මීටර්ගත ප්රදේශ, නවීන ප්රවාහ මීටර්, ශබ්ද තරංග මගින් කාන්දුවීම් හඳුනාගැනීම, පීඩන කළමනාකරණය, ඩිජිටල් නිරීක්ෂණය, භූගත නළ පද්ධති නිවැරදිව සිතියම්ගත කිරීම සහ නිසි පුහුණුව ලත් ප්රාදේශීය අලුත්වැඩියා කණ්ඩායම්. ආසියානු සංවර්ධන බැංකුවේ ඩොලර් මිලියන 250ක වැඩසටහනක සහාය ලබන රජයේ දේශගුණික ප්රතිරෝධී තිරසර ජල සම්පාදන හා සනීපාරක්ෂක ව්යාපෘතියට දැනටමත් ආදායම් නොලැබෙන ජලය අඩු කිරීම ඇතුළත් වේ. එම වැඩ කෙටි කාලීන අරමුදල් චක්රවලට හසු නොවී පුළුල් කර ආරක්ෂා කළ යුතුය.
අධික ලෙස ජලය පරිභෝජනය කරන අයගෙන් පොදු ජල ජාලය අලුත්වැඩියා කිරීමට වැඩි දායකත්වයක් ලබාගැනීම පිළිබඳව ද සලකා බැලිය හැකිය. හෝටල්, ජල උද්යාන, වාණිජ පිහිනුම් තටාක සහ වෙනත් විනෝදාස්වාද පහසුකම් සඳහා මධ්යස්ථ හා පාරදෘශ්ය අධිභාරයක් පැනවිය හැකි අතර, එම මුදලේ සෑම රුපියලක්ම කාන්දුවීම් අලුත්වැඩියා කිරීම සහ අපජල කළමනාකරණය සඳහා වෙන් කළ හැකිය. මෙය සංචාරක කර්මාන්තයට එරෙහි ප්රහාරයක් නොවේ; සංචාරක කර්මාන්තය ආර්ථිකයට අත්යවශ්යය. නමුත් පිරිපහදු කළ ජලය විශාල ප්රමාණයක් මත රඳා පවතින ව්යාපාර තමන් භාවිත කරන පද්ධතියේ ප්රතිරෝධී බව සඳහා මූල්ය දායකත්වයක් ලබාදිය යුතුය.
එම මූලධර්මයම විශාල වාණිජ සංවර්ධන ව්යාපෘති සඳහා ද අදාළ විය යුතුය. නව හෝටල්, කර්මාන්තශාලා, මහල් නිවාස සංකීර්ණ සහ සාප්පු සංකීර්ණ සඳහා අනුමැතිය ලබාදීමේ කොන්දේසියක් ලෙස ජල කාර්යක්ෂම උපකරණ, වැසි ජලය රැස් කිරීම, වැසි ජල කළමනාකරණය, තත්ය කාලීන නිරීක්ෂණය සහ ස්ථානීය ජල නැවත භාවිත පද්ධති ස්ථාපනය කිරීම අනිවාර්ය කළ යුතුය. එවැනි අවශ්යතා විකල්ප සමාජ වගකීම් වැඩසටහන් ලෙස නොසැලකිය යුතුය; ඒවා සම්මත සැලසුම් නීති විය යුතුය.
ජලය නැවත භාවිත කිරීම සාමාන්ය දෙයක් කරන්න
ශ්රී ලංකාව දිගු කලක් තිස්සේ ජලය එක් වරක් භාවිත කර ඉන්පසු ඉවත දැමිය හැකි දෙයක් ලෙස හැසිරී තිබේ. එම ආකෘතිය තවදුරටත් ආරක්ෂා කළ නොහැක. විශාල ආයතනවලට අපජලය පිරිපහදු කර, වැසිකිළි සේදීම, භූමි අලංකරණය, සිසිලන පද්ධති සහ පිරිසිදු කිරීම වැනි පානීය නොවන කාර්යයන් සඳහා නැවත භාවිත කිරීම අනිවාර්ය කළ යුතුය. පිරිපහදු කළ අපජලය මධ්යම පරිසර අධිකාරියේ ප්රමිතීන්ට අනුකූල විය යුතු අතර, එම ප්රමිතීන් ක්රියාත්මක කිරීමට නියාමකයන් සතුව ප්රමාණවත් කාර්ය මණ්ඩලයක් සහ රසායනාගාර තිබිය යුතුය. නමුත් මූලධර්මය සරලය: අවශ්ය නොවන කාර්යයන් සඳහා පිරිසිදු පානීය ජලය නොසැලකිලිමත් ලෙස භාවිත නොකළ යුතුය.
වැසි ජලය රැස් කිරීම ද නැවත ප්රවර්ධනය කර නවීකරණය කළ යුතුය. දැඩි වර්ෂාපතනය හේතුවෙන් කාණු පද්ධති ඉක්මවා ගංවතුර ඇති විය හැකි දූපතක, ගෘහස්ථ, වාණිජ සහ ප්රජා මට්ටමින් ජලය රැස් කිරීම ජල සැපයුම් පියවරක් මෙන්ම ගංවතුර කළමනාකරණ උපායමාර්ගයක් ද වේ.
නගරවලදී එහි ප්රතිලාභ විශේෂයෙන් පැහැදිලිය. කොළඹ සහ අනෙකුත් නාගරික ප්රදේශ වේගයෙන් පුළුල් වෙමින් පවතින අතර, පස කොන්ක්රීට්වලින් ආවරණය කර ජලය පොළොවට උරාගෙන භූගත ජලය නැවත පිරවීමට ඉඩ දෙනවා වෙනුවට, ජලාපවහන පද්ධති හරහා ජලය ඉවතට යවයි. හරිත වහල, ජලය පොළොවට කාන්දු වීමට ඉඩ දෙන පදික ආවරණ, ජලය රඳවා තබන පොකුණු සහ නාගරික තෙත්බිම් අලංකාර සුඛෝපභෝගී දේවල් නොවේ; ඒවා ජල පද්ධතියේ කොටස් වේ.
පාරිසරික නියාමනය සංවර්ධනයට බාධාවක් ලෙස දැක්වීමට ඇති පෙළඹවීමට එරෙහි විය යුතු ස්ථානය මෙයයි. ජලය නැවත භාවිත කරන හෝටලයක්, දූෂණය වැළැක්වෙන කර්මාන්තශාලාවක් සහ වැසි ජලය රැස් කරන නිවාස ව්යාපෘතියක් ආර්ථිකයට බරක් නොවේ. ඒවා ආර්ථිකයේ පැවැත්ම සඳහා කරන ආයෝජන වේ.
මුහුද අවස්ථාවක් සපයයි — නමුත් දැඩි සීමා සමඟ
වාණිජ ජල නිෂ්පාදනයට සාධාරණ ස්ථානයක් තිබිය හැකි එක් ක්ෂේත්රයක් වන්නේ ලවණහරණය (desalination) ය. ගංගා, වැව් හෝ භූගත ජලධරවලින් ලබාගන්නා මිරිදිය ජලයට වෙනස්ව, ලවණහරණය කළ මුහුදු ජලය නිෂ්පාදිත භාණ්ඩයකි. එය තාක්ෂණය, ශක්තිය සහ ප්රාග්ධනය භාවිතයෙන් නිපදවනු ලැබේ. ප්රවේශමෙන් කළමනාකරණය කළහොත්, එය ජල පීඩනයට ලක්ව ඇති වෙරළබඩ ප්රදේශවල ජල සැපයුමට අමතරයක් සැපයිය හැකි අතර මිරිදිය ජල සංචිත මත ඇති පීඩනය අඩු කළ හැකිය.
ප්රධාන නාවික මාර්ගවල ශ්රී ලංකාව පිහිටා තිබීම නිසා සාගර ජල සැපයුම සඳහා විභව වෙළඳපොළක් ද ඇති වේ. ශ්රී ලංකා ජල හුවමාරුවක් (Sri Lanka Water Exchange) මගින් නැව්, ගුවන් සේවා සහ ඉහළ මිලැති බෝතල් කළ ජල වෙළඳපොළ සඳහා සේවා සැපයිය හැකි අතර, විදේශ විනිමය උපයාගැනීමේ හැකියාවක් ද ඇති විය හැකිය. මෙම අදහස සැකයෙන් යුතුව ප්රවේශ කළ යුතු නමුත් සම්පූර්ණයෙන් බැහැර නොකළ යුතුය.
තීරණාත්මක ආරක්ෂක පියවර වන්නේ ලවණහරණය කළ ජලය ස්වාභාවික මිරිදිය ජලයෙන් වෙන්ව තබා ගැනීමයි. අපනයන අවස්ථා භාවිත කරමින් භූගත ජලය නිස්සාරණය කිරීම හෝ ගංගා හරවා යැවීම සඳහා පසුපස දොරක් විවෘත කිරීමට කිසිදු ව්යාපෘතියකට ඉඩ නොදිය යුතුය. අපනයන බලපත්ර ලබාදිය යුත්තේ සැබෑ අතිරික්ත නිෂ්පාදනය සඳහා පමණක් වන අතර, ඒ සඳහා දේශීය අවශ්යතා, කෘෂිකාර්මික අවශ්යතා සහ නියඟ සංචිත පළමුව සපුරා තිබිය යුතුය.
පාරිසරික ප්රමිතීන් ද ඒ තරමටම වැදගත්ය. ලවණහරණ ක්රියාවලියට විශාල ශක්ති ප්රමාණයක් අවශ්ය විය හැකි අතර, සාන්ද්රිත ලවණ ද්රාවණය නොසැලකිලිමත් ලෙස මුහුදට මුදාහැරීමෙන් සාගර පරිසර පද්ධතිවලට හානි සිදුවිය හැකිය. එබැවින් ව්යාපෘති සඳහා ප්රායෝගිකව භාවිත කළ හැකි පිරිසිදුම තාක්ෂණය භාවිත කළ යුතු අතර, සාගර බලපෑම් ස්වාධීනව ඇගයීමට ලක් කළ යුතු අතර, හැකි අවස්ථාවලදී නිෂ්පාදනය පුනර්ජනනීය බලශක්තිය සමඟ සම්බන්ධ කළ යුතුය.
පරීක්ෂාව සරලය. ලවණහරණ ව්යාපෘතියක් මිරිදිය ජලය පිළිබඳ පොදු පාලනය දුර්වල නොකර ශ්රී ලංකාවේ ප්රතිරෝධී බව වැඩි කරන්නේද? එසේ නම් එයට ස්ථානයක් තිබිය හැකිය. එය පෞද්ගලික අවශ්යතා සඳහා පොදු සම්පතක් අත්පත් කරගැනීමේ තවත් ක්රමයක් බවට පත්වන්නේ නම් එය ප්රතික්ෂේප කළ යුතුය.
පැරණිතම විසඳුම තවමත් හොඳම විසඳුම විය හැකිය
ශ්රී ලංකාවට සිය ජල ප්රඥාව මුල සිටම නිර්මාණය කිරීමට අවශ්ය නැත. එය දැනටමත් ලෝකයේ වඩාත්ම දියුණු ඓතිහාසික ජල කළමනාකරණ පද්ධතිවලින් එකක් වන වැව් කැස්කේඩ් පද්ධතිය (tank cascade) සතුය. වියළි කලාපයේ කුඩා ජලාශ ජාල, හුදකලා පොකුණු ලෙස නොව, එකිනෙකට සම්බන්ධ පාරිසරික පද්ධති ලෙස සැලසුම් කර තිබුණි. ඒවා ජලය ගබඩා කළ අතර, අවසාදිත රඳවා ගත් අතර, භූගත ජලය නැවත පිරවීමට දායක වූ අතර, සෘතුමය වෙනස්වීම් මධ්යයේ ජෛව විවිධත්වය සහ කෘෂිකර්මාන්තය පවත්වාගෙන ගියේය. කුලු වැව ඉහළ ප්රදේශයේ අවසාදිත රඳවා ගත් අතර, ඔල්ගමුහ එක් කාලයක වගාවටත් තවත් කාලයක වනජීවීන්ටත් සහාය විය. මේවා සරල පුරාණ නටබුන් නොවීය. ඒවා හිඟකමේ යථාර්ථය මත පදනම්ව ගොඩනගන ලද භූ දර්ශන මට්ටමේ තාක්ෂණයන් විය.
IWMI ඇස්තමේන්තු කරන්නේ ශ්රී ලංකාවේ ක්රියාත්මක කළ හැකි කැස්කේඩ් පද්ධති 1,200කට වැඩි ප්රමාණයක් මෙන්ම නොසලකා හැර ඇති හෝ අඩුවෙන් භාවිත වන වැව් 1,500–2,000 අතර ප්රමාණයක් ඇති බවයි. ඒවා ප්රතිසංස්කරණය කිරීම උරුම සංරක්ෂණයට අමතර ව්යාපෘතියක් ලෙස නොව, දේශගුණික අනුවර්තනයේ මූලික වැඩසටහනක් විය යුතුය.
නමුත් ප්රතිසංස්කරණය වැව් බැමි අලුත්වැඩියා කිරීම සහ වැව්වල රොන්මඩ ඉවත් කිරීමෙන් පමණක් අවසන් නොවිය යුතුය. එය සාමූහික කළමනාකරණය නැවත ප්රබෝධමත් කළ යුතුය. හිඟ කාලවලදී වාරි ඉඩම් සහ ජලය සාධාරණව බෙදාගැනීමේ සාම්ප්රදායික බෙත්ම ක්රමය, අනාගතයේ ඉංජිනේරු විද්යාව තරමටම සාධාරණත්වය වැදගත් වන ලෝකයකට පාඩම් සපයයි.
ජල පෝෂක ප්රදේශ සැලසුම්, වැව් නඩත්තුව සහ ප්රාදේශීය ඉඩම් භාවිතය පිළිබඳ තීරණ සඳහා ප්රජාවන්ට සැබෑ සහ අර්ථවත් භූමිකාවක් ලබාදිය යුතුය. කාන්තාවන්, කුඩා ගොවීන් සහ අවාසිසහගත කණ්ඩායම් නියෝජනය කළ යුතුය, මන්ද කරාමවලින් ජලය නොලැබෙන විට හෝ වගා අසාර්ථක වන විට විශාලතම බර ඔවුන් මත පැටවෙන අවස්ථා බොහෝය.
චන්ද්රිකා දත්ත සහ පුරාණ ජල පද්ධති අතර කිසිදු පරස්පරතාවක් නොමැත. ශ්රී ලංකාවට දෙකම අවශ්යය. කාලගුණ අනාවැකි, භූගත ජලධර සිතියම්ගත කිරීම, ස්මාර්ට් මීටර් සහ දේශගුණික ආකෘතිකරණය අවශ්යය. එමෙන්ම එහි ඓතිහාසික භූ දර්ශන තුළ අන්තර්ගත ඉවසීම සහ පාරිසරික බුද්ධිය ද අවශ්යය.
තවදුරටත් කල් දැමිය නොහැකි තේරීමක්
ශ්රී ලංකාවේ ජල අනාගතය එක් ප්රතිපත්ති ලේඛනයකින්, එක් විදේශීය ආයෝජකයෙකුගෙන් හෝ එක් නියඟයකින් තීරණය නොවනු ඇත. එය තීරණය වන්නේ තීරණ සිය ගණනක් මගිනි: කාන්දු වන නළයක් අලුත්වැඩියා කරන්නේද, තෙත්බිමක් ආරක්ෂා කරන්නේද, සුඛෝපභෝගී සංවර්ධන ව්යාපෘතියක් අපජලය නැවත භාවිත කරන්නේද, භූගත ජලධරයක් නිරීක්ෂණය කරන්නේද, ගොවියෙකුට තම අදහස ප්රකාශ කිරීමට අවස්ථාවක් තිබේද, සහ පාර්ලිමේන්තුව ජලය පොදු භාරයක් ලෙස සලකන්නේද යන්නයි. මූලික මූලධර්මය සාකච්ඡා කළ නොහැකි එකක් විය යුතුය: ස්වාභාවික මිරිදිය ජලය විකිණීමට නොවේ.
එයින් තාක්ෂණය, ආයෝජනය හෝ ජාත්යන්තර සහයෝගීතාව ප්රතික්ෂේප කිරීම අදහස් නොවේ. එයින් අදහස් වන්නේ කොන්දේසි අප විසින් තීරණය කිරීමයි. සැබෑ ලෙස ජල සැපයුම වැඩි කරන අවස්ථාවල ලවණහරණය භාවිත කිරීම, ජලය නාස්ති වන විට කාර්යක්ෂමතාව ක්රියාත්මක කිරීම, ප්රතිරෝධී බව වැඩි කරන විට සාම්ප්රදායික පද්ධති ප්රතිසංස්කරණය කිරීම සහ අර්බුද ව්යසන බවට පත්වීමට පෙර ක්රියා කළ හැකි ආයතන ගොඩනැගීමයි. ජලය පිළිබඳ අරගලය බොහෝ විට මිල පිළිබඳ ප්රශ්නයක් ලෙස ඉදිරිපත් කෙරේ. නමුත් සැබෑ වශයෙන් එය බලය පිළිබඳ ප්රශ්නයකි.
ශ්රී ලංකාවට ජලය ජීවිතය, ජීවනෝපාය සහ පාරිසරික ආරක්ෂාව සඳහා වූ පොදු පදනමක් ලෙස කළමනාකරණය කරන අනාගතයක් තෝරාගත හැකිය. නැතහොත් හිඟකම, ඛණ්ඩනය සහ මූල්ය පීඩනය හේතුවෙන් එය සුළු පිරිසක් විසින් පාලනය කරන තවත් වත්කමක් බවට පත්වීමට ඉඩ දිය හැකිය. ජලය වටා සිය ශිෂ්ටාචාරය ගොඩනගාගත් දූපතක් සඳහා, තේරීම පැහැදිලි විය යුතුය.