හසන් අබ්බාස් විසිනි. (ලේඛකයා ජල විද්‍යාව සහ ජල සම්පත් පිළිබඳ විශේෂඥයෙකි)
ඉන්දු ජල ගිවිසුමේ (Indus Waters Treaty – IWT) සැබෑ යථාර්ථය නම් එය යුද්ධ තුනකින් දිවි ගලවා ගැනීම නෙමෙයි, දශක ගණනාවක් පුරා පැවැති මුළා කරවන සුළු මතවාදයන් හමුවේ නොනැසී පැවතීමයි. භූගෝලීය පිහිටීම මගින් පාකිස්ථානයේ බටහිර ගංගා ආරක්ෂා කරන අතරම, ප්‍රායෝගික නොවන වේලි සහ උමං මාර්ග පිළිබඳ ප්‍රකාශයන් සහ ‘වතුර බිඳක්වත් ගලා යාමට නොදෙන බවට’ කෙරෙන ප්‍රකාශයන් එකතු වී පාකිස්ථානය තුළ භීතියක් නිර්මාණය කරන අතර ඉන්දියාව තුළ දේශපාලන වාසි ලබා දෙයි. IWT ගිවිසුම තවමත් පවතින්නේ එහි ඇති විශිෂ්ඨ ගුණාංගයක් නිසා නොවේ — මන්ද එය පාරිසරික හා මානව හිමිකම් පිළිබඳව අන්ධ ලෙස කටයුතු කරන බැවිනි — නමුත් එය පවතින්නේ මෙම කෘතිමව මවන ලද භීතිය මධ්‍යයේ ය. 2025 අප්‍රේල් මාසයේ සිට, ව්‍යාපෘති ප්‍රකාශයට පත් කිරීම සහ නැවත ඉවත් කරගැනීමේ චක්‍රයක් පවතී. ඉන්දියාව බටහිර ගංගා මත ‘චෙනාබ්-බීස් උමඟ’ වැනි අභිලාෂකාමී ජල ව්‍යාපෘති ප්‍රකාශයට පත් කර ඇත. ‘පාකිස්ථානයේ ජලය නැවැත්වීම’ පිළිබඳ පණිවිඩ සමඟින්, මෙම ප්‍රකාශයන් වහාම මාධ්‍ය ආවරණය සහ දේශීය දේශපාලන ප්‍රාග්ධනය ලබා ගැනීමට හේතු වේ.
ලඩාක් හි ඉන්දු ගංගාව අධික උසකින් යුත් පටු නිම්න හරහා ගලා යන අතර එහි අධික රොන්මඩ ප්‍රමාණයක් පවතින බැවින් මහා පරිමාණ ජල රඳවා තබා ගැනීම් සීමා වේ. චෙනාබ්-බීස් උමඟක් සඳහා උමං මාර්ග තැනීම අවශ්‍ය වන අතර, කුඩා ජල ප්‍රමාණයක් සඳහා අධික පිරිවැයක් දැරීමට සිදුවේ. වාර්තා වන පරිදි මෙම අදහස් දෙකම නිහඬව අතහැර දමා ඇත. මෙම තාක්ෂණික තොරතුරු පරතරය පාකිස්ථානුවන් අතර අභද්‍රතාවය අවුලුවන අතර ඉන්දියාව තුළ ශක්තිමත්භාවය පිළිබඳ මතයක් නිර්මාණය කරයි.
“පාකිස්ථානයට එක ජල බිඳක්වත් ගලා යාමට නොදෙන බව” ඉන්දීය අමාත්‍යවරයෙකු පැවසීමෙන් පසු උණුසුම් තත්ත්වය වර්ධනය විය. මෙම නිල ස්ථාවරය IWT හි නීතිමය රාමුවෙන් ඔබ්බට යන අතර ජාත්‍යන්තර සම්ප්‍රදායික නීතිය, සම්මතයන් සහ මානව හිමිකම් සමඟ ගැටේ.
එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය ජලය මානව හිමිකමක් ලෙස පිළිගනී. පාකිස්ථානයේ පංජාබ් සහ සින්ද් ප්‍රදේශ තම බෝගවලින් සියයට 90 කට සහ මිලියන 220 ක ජනතාවගේ ජීවනෝපාය සඳහා ඉන්දු වාරිමාර්ග මත රඳා පවතී. හදිසි ජල කප්පාදුව ආහාර සුරක්ෂිතතාවයට, ග්‍රාමීය ආදායමට සහ පානීය ජලයට තර්ජනයක් වේ. ජාත්‍යන්තර නීතිය මගින් සිවිල් වැසියන්ට ජලය ලබා ගැනීම පූර්වගාමීව වළක්වාලීම මානව හිමිකම් උල්ලංඝනය කිරීමක් ලෙස සලකයි.
දේශගුණය සහ පරිසරය ගැන සලකා බැලීමේදී, අඩු ජල ගැලීම් මගින් රොන්මඩ සැපයුම අඩාල වන අතර ඉන්දු ඩෙල්ටාවේ කරාදිය (ලවණතාව) වැඩි කරයි, ඊට අමතරව පාරිසරික පද්ධතිය පිරිහීමට ලක් කරයි.
ජාත්‍යන්තර සම්ප්‍රදායික නීතිය සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, 1997 එක්සත් ජාතීන්ගේ ජලමාර්ග සම්මුතිය මගින් “සාධාරණ සහ සාධාරණ භාවිතය” සහ පහළ ගංගාධාර රටවලට “සිදු වන සැලකිය යුතු හානියක් නොවීම” අනිවාර්ය කරයි. ගංගා ගැලීම වැළැක්වීමේ තර්ජන දැනට සම්ප්‍රදායික නීතිය ලෙස සැලකෙන මූලධර්ම දෙකටම පටහැනිය.
මේ අතර, ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතිය මගින් අතිරේක ප්‍රොටෝකෝලය I, 54 වන වගන්තිය උපුටා දක්වයි, එමගින් “යුධ ක්‍රමයක් ලෙස සිවිල් වැසියන්ගෙන් සාගින්න ඇති කිරීම” සහ පානීය ජල ස්ථාපනයන් ඇතුළුව පැවැත්මට අත්‍යවශ්‍ය වස්තූන්ට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම තහනම් කරයි. සිවිල් වැසියන් ඉලක්ක කර ගැනීම සඳහා ජලය ආයුධයක් ලෙස භාවිතා කරන්නේ නම්, එය ජාත්‍යන්තර මානුෂීය නීතිය (IHL) යටතේ යුද අපරාධ පිළිබඳ කනස්සල්ල මතු කරයි. මෙය ආරවුල ගිවිසුම් පාදක කරගැනීමේ සිට සම්ප්‍රදායික නීතිය සහ මානුෂීය/ආරක්ෂක අවදානම් වෙත යොමු කරයි, පාකිස්ථානය මෙය විස්තරාත්මක නීතිමය වටලෑමේ උපාය මාර්ගයක් හරහා විසඳිය යුතුය.
ඉන්දියාවේ ජල tajනයට (water aggression) ක්ෂණික ප්‍රතිචාරය විය යුත්තේ ඒකපාර්ශ්විකත්වය වැළැක්වීම සහ සිවිල් වැසියන් ආරක්ෂා කිරීම සඳහා වේදිකා හතරක් පුරා නීතිමය වටලෑමක් මත පදනම් වීමයි. Annexure G යටතේ මධ්‍යස්ථ අධිකරණයක් (Court of Arbitration) පිහිටුවීමට සහ ජල ගැලීම් වළක්වන සැලසුම් 3 (2) වගන්තිය උල්ලංඝනය කරන බවට තර්ක කිරීමට IWT හි IX වගන්තිය උපුටා දැක්වීම ඊට අවශ්‍ය වේ. අපේක්ෂිත පිළියම් අතරට උල්ලංඝනය කිරීමේ ප්‍රකාශයක්, පවතින තත්ත්වය (status quo) පවත්වා ගැනීමට නියෝගයක් සහ වන්දි ලබා ගැනීම ඇතුළත් විය යුතුය.
ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණයේ (ICC) පැමිණිලිකරු වෙත 15 වන වගන්තිය යටතේ සන්නිවේදනයක් ගොනු කළ යුතුය. රෝම ප්‍රඥප්තියේ 8(2)(b)(xxv) වගන්තිය මගින් “ජලය ඇතුළුව පැවැත්මට අත්‍යවශ්‍ය දෑ අහිමි කිරීමෙන් සිවිල් වැසියන් සාගින්නෙන් පෙළීම යුධ ක්‍රමයක් ලෙස සිතාමතා භාවිතා කිරීම” අපරාධයක් ලෙස සලකයි. ජලය අහිමි කිරීම පැවැත්මට සෘජුවම තර්ජනයක් වන බව පාකිස්ථානය තහවුරු කළ යුතුය. 1997 එක්සත් ජාතීන්ගේ ජලමාර්ග සම්මුතිය, ජාත්‍යන්තර සම්ප්‍රදායික නීතිය/පූර්වාදර්ශ සහ බර්ලින් රීති පදනම් කරගෙන ජාත්‍යන්තර අධිකරණය (ICJ) හමුවේ ද නඩුවක් ගොනු කළ යුතු අතර, ICJ ප්‍රඥප්තියේ 41 වගන්තිය යටතේ අතුරු නියෝග ලබා ගනිමින් නඩු විභාගය අතරතුර ජලය වෙනතකට යොමු කිරීම වැළැක්වීමට රාජ්‍යයන් දෙකටම නියෝග කළ යුතුය, එමගින් මෙම ගැටලුව හුදෙක් ද්විපාර්ශ්වික කරුණක් නොව පොදු ජාත්‍යන්තර නීතියක් ලෙස රාමුගත කළ හැකිය.
ICCPR හි 6 වන වගන්තිය සහ ICESCR හි 11 වන වගන්තිය යටතේ ජලය ජීවත් වීමට, ආහාර වේලට සහ සෞඛ්‍යයට ඇති අයිතියට සම්බන්ධ වේ. අඩු ජල ගැලීම් මගින් ග්‍රාමීය ජනතාව අවතැන් වන ආකාරය සහ රෝග අවදානම වැඩි වන ආකාරය එක්සත් ජාතීන්ගේ මානව හිමිකම් කවුන්සිලයට (UNHRC) පෙන්වා දීමෙන් මෙය ප්‍රයෝජනයට ගත යුතුය. UNHRC හි විශේෂ ක්‍රියාපටිපාටි සහ විශ්ව ආවර්තිතා සමාලෝචනය (Universal Periodic Review) මගින් මානුෂීය බලපෑම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරමින් තොරතුරු සෙවීම සහ නිර්දේශ ලබා දීමට නියෝග කළ හැකිය. කෙටියෙන් කිවහොත්, මෙම නීතිමය වටලෑමේ අරමුණ විය යුත්තේ මධ්‍යස්ථ අධිකරණයේදී ගිවිසුම් පාදක කරගැනීම, ICC හි පුද්ගල වගවීම, ICJ හි රාජ්‍ය වගකීම සහ UNHRC හි මානව හිමිකම් ආරක්ෂාවයි.
ඉන්දු ගංගාව පෙන්වා දෙන්නේ ගංගාවන් විසින් භූගෝලය, නීතිය සහ දේශපාලනය සම්බන්ධ කරන්නේ කෙසේද යන්නයි. දේශගුණික විපර්යාසවල වෙනස්වීම් වැඩි වන විට, ජල විද්‍යාව පිළිබඳ මහජන සාක්ෂරතාවය සහ ගිවිසුම් ක්‍රියාපටිපාටීන් දැඩි ලෙස අනුගමනය කිරීම වැරදි තොරතුරු සහ තත්ත්වය උග්‍රවීමට එරෙහි හොඳම ආරක්ෂාව බව විශේෂඥයෝ තර්ක කරති. අනාගතය තවත් ප්‍රකාශයන් හෝ සහයෝගීතාවයක් ගෙන එන්නේද යන්න රඳා පවතින්නේ මතවාදී දේශපාලනයද නැතහොත් බෙදාගත් ගංගා පිළිබඳ නීතිය ජය ගන්නේද යන්න මතය.
