යම් පොලිස් නිලධාරියෙකුගේ ක්‍රියාවක් යුක්ති සහගත වන්නේ අදාළ කරුණු සහ සාක්ෂි මගින් එය සනාථ වන තාක් පමණි. කරුණු මගින් එය සනාථ නොවන විටත් අදාළ ක්‍රියාවන් ආරක්ෂා කිරීමට යෑම බරපතල වරදකි. එමගින් වගවීම මඟහැරිය හැකි බවට පහළ නිලධාරීන්ට සංඥාවක් නිකුත් වන අතර, පොලිස් සේවයක් සතුව තිබිය යුතු වටිනාම සම්පත වන “මහජන විශ්වාසය” බිඳවැටීමට ලක්වේ. තවමත් යම් යම් ආරක්ෂක අවදානම්, සංවිධානාත්මක අපරාධ සහ මහජන அமைතිය සුරැකීමේ අභියෝගවලට මුහුණ දෙන රටක, මෙම විශ්වාසය බිඳවැටීම යනු හුදෙක් මහජන සබඳතා පිළිබඳ ගැටලුවක් නොව ජාතික ආරක්ෂාව පිළිබඳ බරපතල ප්‍රශ්නයකි.
දේශපාලන හිතවත්කම් මත දුන් උසස්වීම් ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය අවලංගු කරයි
මෑතකදී ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය ලබාදුන් පූර්වාදර්ශී තීන්දුවකට අනුව, වසර 10 කට වැඩි කාලයක් ජ්‍යෙෂ්ඨ පොලිස් අධිකාරී (SSP) තනතුර හෙබවූ වී.වී.එස්. ගුණතිලක, ඒ.ජේ.වයි.බී. ක්‍රිශාන්ත සහ පී.එම්.බී. පෙරේරා යන නිලධාරීන් තිදෙනා නැවතත් ප්‍රධාන පොලිස් පරීක්ෂක (CI) තනතුර දක්වා පහත හෙළා ඇත.
2010 වසරේදී මොවුන් ප්‍රධාන පොලිස් පරීක්ෂක තනතුරේ සිට සහකාර පොලිස් අධිකාරී (ASP) තනතුර දක්වාත්, ඉන්පසුව ලබාගත් උසස්වීම් සියල්ලත් නීති විරෝධී බව අධිකරණය තීන්දු කළේය. එවකට සිටි ජනාධිපති සහ ආරක්ෂක අමාත්‍ය මහින්ද රාජපක්ෂ මහතාට සහ එම පවුලට කළ සේවය පදනම් කරගෙන කැබිනට් පත්‍රිකා මගින් මෙම උසස්වීම් ලබාදී ඇති අතර, සාමාන්‍ය පටිපාටියෙන් බැහැර වීමට තරම් පාලනමය අවශ්‍යතාවයක් නොතිබූ බව අධිකරණය නිරීක්ෂණය කළේය. මෙය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවේ 12(1) වගන්තිය යටතේ නීතිය හමුවේ සමානව සැලකීමේ අයිතිය උල්ලංඝනය කිරීමක් බැවින්, පොලිස්පතිවරයා විසින් අධිකරණ නියෝගයට අනුව එම නිලධාරීන්ගේ නිලතල පහත හෙළීමට කටයුතු කර ඇත.
මෙය හුදෙක් පරිපාලනමය සංශෝධනයක් නොවේ. දේශපාලන හිතවත්කම් හමුවේ පොලිස් සේවයේ ස්ථාපිත රීතීන් පසෙකලා ඇති බවට ලැබුණු අධිකරණමය සහතිකයකි. අදාළ නිලධාරීන් වසර 15 ක් පුරා පොලිස් අගresolutions සහ පාලන අංශවල ප්‍රධාන තනතුරු දැරූවන් වන අතර, නීත්‍යානුකූලව සහ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය මත උසස්වීම් ලැබීමට සිටි නිලධාරීන්ට දේශපාලන සබඳතා මත රීති වෙනස් කළ හැකි බව මෙයින් පෙනී යයි.
නිලතල පහත හෙළීමේ සැබෑ බලපෑම
මෙම නිලධාරීන් තිදෙනාට ඔවුන් දැරූ තනතුරුවල වැටුප්, දීමනා, ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය සහ බලතල අහිමි වන අතර, ඔවුන්ගේ විශ්‍රාම වැටුප් පවා නැවත ගණනය කෙරෙන්නේ ප්‍රධාන පොලිස් පරීක්ෂක තනතුර පදනම් කරගෙනයි.
නමුත් මෙහි වඩාත්ම බරපතල Institutional (ආයතනික) බලපෑම වන්නේ, නීත්‍යානුකූලව තමන්ගේ වාරය එනතෙක් සිටි නිලධාරීන් වෙනුවට දේශපාලන හිතවත්කම් මත ලබාදුන් අක්‍රමවත් උසස්වීම් නිවැරදි කිරීමට වසර 15 ක අධිකරණ ක්‍රියාදාමයක් ගතවීමයි. නීති විරෝධී උසස්වීම් මත සිටියදී ඔවුන් ගත් පාලනමය තීරණවල බරපතලකම ද මෙයින් ප්‍රශ්න කෙරේ.
අදිසි නීති සහ හදිසි නීති පුරුදු සාමාන්‍ය භාවිතයන් බවට පත්වීම
මෙම තත්ත්වය දිගුකාලීන රටාවක ප්‍රතිඵලයකි. 1971 සහ 1987-89 සමයන්හි පැවැති ප්‍රචණ්ඩකාරී තත්ත්වයන් හමුවේ සාමාන්‍ය අපරාධ පරීක්ෂණ සඳහා පුහුණු කළ නිලධාරීන්ට ත්‍රස්ත මර්දන මෙහෙයුම් සඳහා ක්‍රියාකිරීමට සිදුවිය. 1979 ත්‍රස්තවාදය වැළැක්වීමේ පනත (PTA) යටතේ රඳවා තබාගැනීම් සහ පොලිසිය හමුවේ ලබාදෙන පාපොච්චාරණ සාක්ෂි ලෙස පිළිගැනීම නිසා, පහසුවෙන් නඩු අවසන් කිරීමට එම ක්‍රමවේද භාවිත විය.
2009 යුද්ධය අවසන් වීමෙන් පසුව ද, සැකකරුවන් රැඳවුම් භාරයේදී මියයාම, අවි ආයුධ පෙන්වීමට ගොස් සිදුවන මරණ, පරීක්ෂණ වාර්තා අසම්පූර්ණ ලෙස තැබීම සහ වරදකරුවන් වන නිලධාරීන්ට එරෙහිව නීතිය ක්‍රියාත්මක කිරීමට പകරු වෙනත් ස්ථානවලට මාරු කර යැවීම වැනි පිළිවෙත් සාමාන්‍ය අපරාධ සහ මත්ද්‍රව්‍ය වැටලීම් සඳහා ද යොදාගැනුණි. 1970 අගභාගයේ සිට ආරම්භ වූ දේශපාලන ඇඟිලි ගැසීම් මගින් මෙය තවදුරටත් උග්‍ර විය.
යුද්ධය අවසන් වුවද වෙනස් නොවූ සංස්කෘතිය
විජේදාස ලියනආරච්චිගේ මරණය, ජෙරල්ඩ් පෙරේරාට කළ වධහිංසා, අඟුලාන ඝාතන සිද්ධීන් මෙන්ම ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය මගින් මූලික අයිතිවාසිකම් උල්ලංඝනය වූ බවට දුන් තීන්දු රැසකින් පෙනී යන්නේ වරදකරුවන්ට එරෙහිව දැඩි පියවර ගැනීමේ අඩුවයි. ආසියානු මානව හිමිකම් කොමිසම (AHRC) මගින් වාර්තා කරන ලද වධහිංසා පැමිණවීමේ සිද්ධීන් රැසක විපතට පත් පිරිස් ත්‍රස්තවාදී සැකකරුවන් නොව සාමාන්‍ය අපරාධ සැකකරුවන්ය.
මෑතකදී හෝමාගමදී “අයිස්” මත්ද්‍රව්‍ය සමඟ අත්අඩංගුවට ගත් 29 හැවිරිදි ඉෂාර හර්ෂ කුමාර නමැති තරුණයා අත්අඩංගුවේදී මියයාම සහ කඩවත ප්‍රදේශයේදී ත්‍රීරෝද රථයකට පොලිසිය තැබූ වෙඩි තැබීමෙන් 16 හැවිරිදි පසෙක සිටි පාසල් සිසුවෙකු තුවාල ලැබීමේ සිද්ධිය ද මෙම පැරණි නොසැලකිලිමත් රටාවේම කොටසකි. මානව හිමිකම් කොමිසමේ දත්තවලට අනුව 2020 සිට 2025 මුල භාගය දක්වා කාලය තුළ පොලිස් අත්අඩංගුවේදී මරණ රැසක් වාර්තා වී ඇති අතර, 2016 සිට 2024 අග දක්වා ජාතික පොලිස් කොමිෂන් සභාවට ලැබුණු පැමිණිලිවලින් 82% ක්ම විසඳා නොමැත.
අධිකාරී බලධාරීන් වහා කළ යුතු දේ
මෙම තත්ත්වය පාලනය කිරීමට ස්ථාන මාරුවීම් හෝ නිවේදන නිකුත් කිරීමට එහා ගිය සැබෑ ප්‍රතිසංස්කරණ අවශ්‍ය වේ:
-
ස්වාධීන පරීක්ෂණ: පොලිස් අත්අඩංගුවේ සිදුවන ඕනෑම මරණයක් හෝ ගිනිඅවි භාවිතයක් සම්බන්ධයෙන් ප්‍රදේශයේ පොලිස් බලප්‍රදේශයෙන් පරිබාහිර ස්වාධීන කණ්ඩායමක් මගින් පරීක්ෂණ පැවැත්විය යුතුය.
-
වගවීම සහ විනය: සාක්ෂි සහිත චෝදනා හමුවේ වහාම නිලධාරීන් වැඩ තහනමකට ලක් කිරීම හෝ අත්අඩංගුවට ගැනීම සිදුකළ යුතු අතර, මාරු කිරීම් පමණක් සිදුකිරීම නැවැත්විය යුතුය.
-
ජාතික පොලිස් කොමිසම සබල ගැන්වීම: ජාතික පොලිස් කොමිෂන් සභාව (NPC) සහ මානව හිමිකම් කොමිෂන් සභාව (HRCSL) වෙත අවශ්‍ය ප්‍රතිපාදන ලබාදී, ලැබෙන පැමිණිලි සම්බන්ධයෙන් නිශ්චිත කාලයක් තුළ පියවර ගැනීමට බලය දිය යුතුය.
-
දේශපාලන ඇඟිලි ගැසීම් නැවැත්වීම: කුමන රජයක් බලයට පත්වුවද, පොලිස් නිලධාරීන්ගේ උසස්වීම්, ස්ථාන මාරුවීම් සහ විනය පියවර ගැනීමේ සම්පූර්ණ බලතල ස්වාධීන ජාතික පොලිස් කොමිසමට සහ පොලිස් සේවයේ වෘත්තීය යාන්ත්‍රණයට භාරදිය යුතුය.
පොලිස් සේවයේ නිලතල දේශපාලන හිතවත්කම් මත පිරිනමන විට, පහළ නිලධාරීන් ද තමන්ගේ වැරදි සහ නොසැලකිලිමත්කම් වසා ගැනීමට පෙළඹේ. නීතිය සැමට එක ලෙස ක්‍රියාත්මක වන බවටත්, දේශපාලන සෙවණැලි හමුවේ විනය පියවරයන් නතර නොවන බවටත් පෙනෙන සාක්ෂි සපයන තෙක් මහජනතාව තුළ අහිමි වූ විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගිය නොහැක.
(මෙම විශ්ලේෂණය ජාතික ආරක්ෂාව, ආයතනික ප්‍රතිසංස්කරණ සහ මහජන ආරක්ෂාව උදෙසා ඉදිරිපත් කර ඇත. ලේඛකයා විශ්‍රාමික ජ්‍යෙෂ්ඨ පොලිස් අධිකාරී, රාජ්‍ය බුද්ධි සේවයේ ත්‍රස්ත මර්දන අංශයේ හිටපු ප්‍රධානී, ශ්‍රී ලංකා වක්ෆ් සභාවේ හිටපු සාමාජිකයෙකු වන අතර “Security Beyond Enforcement: Practical Approaches for a Safer Nation” (2026) කෘතියේ කතුවරයා වේ.)