ශ්‍රී ලංකාවේ විදුලි අර්බුදය මගින් ගාස්තු, ඉන්ධන ආනයනය සහ ජාතික විදුලි බල පද්ධතිය කළමනාකරණය කිරීමෙන් ඔබ්බට ගිය මූලික ප්‍රශ්නයක් මතු කරයි. රජය මත පදනම් නොවී හෝ මහජනතාවට කිසිදු පිරිවැයක් පටවන්නේ නැතිව, ආරක්ෂිතව තමන්ගේම විදුලිය නිෂ්පාදනය කර ගැනීමට ජනතාවට නිදහස තිබිය යුතුද?
පිළිතුර ඉතා සරල විය යුතුය. තමන්ගේම ගෘහ උපකරණ සඳහා විදුලිය ලබා ගැනීමට සූර්ය පැනල (Solar panels) සහ බැටරි සවි කරන නිවසක් හෝ විදුලි විසන්ධිවීම් හමුවේ නිෂ්පාදනය පවත්වාගෙන යාම සඳහා ස්වාධීන බලශක්ති පද්ධතියක ආයෝජනය කරන කර්මාන්තශාලාවක්, වාණිජමය විදුලි සැපයුම්කරුවෙකුට හෝ ප්‍රජා මිණි-ග්‍රිඩ් (Mini grid) පද්ධතියකට අදාළ වන පරිදි සකසා ඇති සංකීර්ණ බලපත්‍ර ක්‍රියාවලියක් හරහා යා යුතු නැත.
එහෙත්, පවතින නියාමන රාමුව මගින් මෙම පැහැදිලි වෙනස හඳුනා ගැනීම අපහසු කර ඇති බව පෙනේ. රජය පුනර්ජනනීය බලශක්තිය ප්‍රවර්ධනය කරන අතරම බැටරි ගබඩා කිරීමේ (Battery storage) වැදගත්කම පිළිගන්නා නමුත්, සැබෑ බලශක්ති ස්වාධීනත්වයක් ලබා ගැනීමට කැමති පුරවැසියන්ට මුහුණ දීමට සිදු වී ඇත්තේ ඔවුන් කිරීමට බලාපොරොත්තු වන කාර්යයට වඩා කිසිසේත්ම නොගැලපෙන පරිපාලනමය බාධාවන්ටය.
මෙය රතු පටියක (Bureaucratic inconvenience) අපහසුතාවයක් පමණක් නොවේ. රටට විදේශ විනිමය ඉතිරි කර ගැනීමට, ආනයනික ෆොසිල ඉන්ධන මත යැපීම අඩු කර ගැනීමට සහ ආයෝජක විශ්වාසය නැවත ගොඩනැගීමට අවශ්‍ය වී ඇති මෙවැනි කාලයක, නිවාස සහ ව්‍යාපාර ස්වාධීන බලශක්ති පද්ධතිවල ආයෝජනය කිරීම වැළැක්වීම ආර්ථික වශයෙන් කිසිදු තර්කයකට නැත.
මෙම ප්‍රතිසංස්කරණ සඳහා වූ පදනම කරුණු තුනක් මත රඳා පවතී: ජාතික උනන්දුව (National interest), නියාමනයේ සමානුපාතික බව (Proportionality of regulation) සහ විදුලිය ලබා ගන්නේ කෙසේද යන්න තෝරා ගැනීමට පුරවැසියාට ඇති අයිතිය.
බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියේ පවතින පිරිවැය අධික පරස්පරතාවය
පුනර්ජනනීය බලශක්ති ක්ෂේත්‍රය බරපතල මූල්‍ය හා නියාමන දුෂ්කරතාවලට මුහුණ දී ඇත. යටින් දිවෙන විශ්ලේෂණයන්ට අනුව, 2026 මැයි මුල වන විට ජාතික පද්ධති මෙහෙයුම්කරු (National System Operator) විසින් පුනර්ජනනීය බලශක්ති සංවර්ධකයින්ට ගෙවිය යුතු හිඟ මුදල රුපියල් බිලියන 10 ඉක්මවා තිබූ අතර, මසකට රුපියල් බිලියන 2.5 ක පමණ හිඟ මුදලක් එකතු වෙමින් පැවතුනි.
මෙම හිඟ මුදල් ගොඩගැසීම 2025 දෙසැම්බර් මාසයේදී ආරම්භ වූයේ ගල් අඟුරු බලශක්ති උත්පාදනයේ හිඟතාවය හේතුවෙන් ඩීසල් සහ බර තෙල් මත යැපීම වැඩි වීමත් සමඟය. දේශීය පුනර්ජනනීය බලශක්ති නිෂ්පාදකයින්ට ගෙවීම් කිරීමට වඩා ආනයනික ෆොසිල ඉන්ධන සඳහා මුදල් වෙන් කිරීමට ප්‍රමුඛතාවය දීම නිසා දේශීය නිෂ්පාදකයින් දැඩි පීඩනයකට ලක් විය.
එමෙන්ම, දහවල් කාලයේ අතිරික්ත විදුලි සැපයුමක් පවතින අවස්ථාවලදී පුනර්ජනනීය බලශක්ති උත්පාදනය සීමා කිරීමට ද (Curtailment) සිදුවිය. 2025 පෙබරවාරි සිට ඉරිදා සහ වෙළඳ නිවාඩු දිනවල පෙ.ව. 9 සිට ප.ව. 3 දක්වා පුනර්ජනනීය බලශක්ති උත්පාදනය සීමා කර ඇති අතර, එමගින් කර්මාන්තයට මසකට රුපියල් බිලියන 2 සිට 2.5 දක්වා අලාභයක් සිදු වූ බව වාර්තා වේ.
මෙම වර්ධනයන්හි බරපතල බලපෑමක් පවතී. රජයේ අනුමැතිය ලත් කටයුතු පදනම් කරගෙන ප්‍රාග්ධනය ආයෝජනය කරන ආයෝජකයින්ට, ගිවිසුම්ගත බඳවා ගැනීම් ඉටු කරනු ඇතැයි යන විශ්වාසය තිබිය යුතුය. ගෙවීම් ප්‍රමාදයන් සහ පසුගාමී ප්‍රතිපත්තිමය වෙනස්කම් මගින් එම විශ්වාසය පළුදු වන විට, එහි බලපෑම පවතින ව්‍යාපෘතිවලට පමණක් සීමා නොවේ. අනාගත ආයෝජන වඩාත් පිරිවැය අධික වන අතර, පුනර්ජනනීය බලශක්ති ඉලක්ක සපුරා ගැනීමට උපකාරී වන ප්‍රාග්ධනය රටට අහිමි වීමේ අවදානමක්ද මතුවේ.
වහල මත සූර්ය පැනල සවි කර ඇති පාරිභෝගිකයින් (Rooftop solar users) මුහුණ දෙන දුෂ්කරතා ද එකසේ වැදගත් ය. මූලාශ්‍ර විශ්ලේෂණයන් ඇස්තමේන්තු කරන්නේ 150,000 ක් වන වහල මත සූර්ය පැනල පාරිභෝගිකයින්ගෙන් 75% කට වඩා වැඩි පිරිසකට ගාස්තු ක්‍රමවේදවල වෙනස්කම් සහ “Net Plus” මිලදී ගැනීමේ ගිවිසුම් ඉවත් කරගැනීම නිසා මූල්‍යමය වශයෙන් බලපෑම් එල්ල වී ඇති බවයි.
පාඩම පැහැදිලිය: ආයෝජන පාලනය වන නීතිවල ස්ථාවරත්වය පිළිබඳව ආයෝජකයින් අස්ථිරතාවයක තබමින්, පුනර්ජනනීය බලශක්තියේ පෞද්ගලික ආයෝජන විශ්වාසනීය ලෙස දිරිමත් කිරීමට රටකට නොහැකිය.
නමුත් මෙහි තවත් පරස්පරතාවයක් ඇත. ජාතික විදුලි බල පද්ධතිය මගින් විශ්වසනීය සේවාවක් සපයන බවට හෝ තමන්ගේ ආයෝජනවලට සහාය වන මූල්‍යමය විධිවිධාන පූර්වානුමාන කළ හැකි ලෙස පවතින බවට පුරවැසියන්ට සහතිකයක් නැත්නම්, ජාතික පද්ධතිය මත යැපීම සම්පූර්ණයෙන්ම අඩු කරගැනීමෙන් ඔවුන්ව වළක්වන්නේ ඇයි?
ආයතනික අසාර්ථකත්වයන්හි පිරිවැය පාරිභෝගිකයින් දැරිය යුතු නැත
ගල් අඟුරු ප්‍රසම්පාදනය සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ මතභේද හේතුවෙන් ද බලශක්ති ගැටලු තවත් සංකීර්ණ විය. 2026 ජනවාරි සහ සැප්තැම්බර් අතර කාලය තුළ ලක්විජය බලගාරයට බාල ගල් අඟුරු සැපයීම හේතුවෙන් සිදුවූ අතිරේක පිරිවැය රුපියල් බිලියන 15.7 ක් ලෙස විද්වත් කමිටුවක් ඇස්තමේන්තු කර ඇත. මෙයට අතිරේක ගල් අඟුරු පාරිභෝජනය සඳහා රුපියල් බිලියන 7.1 ක් සහ ආදේශක විදුලි බල පිරිවැය ලෙස රුපියල් බිලියන 8.6 ක් ඇතුළත් වේ.
ප්‍රසම්පාදනයේ සහ විදුලි උත්පාදනයේ පවතින දුර්වලතා සෘජු ආර්ථික බරක් බවට පරිවර්තනය වන ආකාරය මෙම ඇස්තමේන්තුවෙන් මනාව පැහැදිලි වේ. අතිරේක ඉන්ධන පාරිභෝජනය, ආදේශක විදුලිය සඳහා වන අවශ්‍යතාවය සහ ඒ හරහා ඇතිවන මූල්‍ය පීඩනය අවසානයේ බලපාන්නේ පාරිභෝගිකයාට සහ සමස්ත ආර්ථිකයටයි.
2026 මැයි මාසයේදී ඇතැම් ඉහළ පාරිභෝජනයක් සහිත ගෘහස්ථ සහ කාර්මික කාණ්ඩ සඳහා 18% ක් දක්වා විදුලි ගාස්තු ඉහළ දැමීම ඇතුළුව 2026 අප්‍රේල් සහ මැයි මාසවල සිදුවූ විදුලි ගාස්තු ඉහළ නැංවීම් ද විශ්ලේෂණයේ සටහන් වේ. එවැනි ඉහළ යාමකින් වැඩි වූ උත්පාදන පිරිවැය පිළිඹිබු වන විට, පාරිභෝගිකයින්ට එය දරාගැනීම හැර වෙනත් විකල්පයක් නොතිබිය හැකිය. නමුත් පාරිභෝගිකයින් නොකළ සහ වළක්වා ගැනීමට නොහැකි වූ අසාර්ථකත්වයන් නිසා මෙම අතිරේක පිරිවැය ඇති වන විට තත්ත්වය වඩාත් කනගාටුදායක වේ.
බලශක්ති ස්වාධීනත්වය පිළිබඳ ප්‍රශ්නය වඩාත් අදාළ වන්නේ මෙතැනදීය. ස්වාධීන සූර්ය සහ බැටරි පද්ධතියක (Solar and battery system) ආයෝජනය කරන නිවසක් හෝ ව්‍යාපාරයක්, විදුලි ගාස්තු ඉහළ යාම්වලට සහ සැපයුම් බිඳවැටීම්වලට ඇති නිරාවරණය අඩු කරගනී. එමගින් පද්ධතිය ජාතික ග්‍රිඩ් පාරිභෝජනය විස්ථාපනය කරන ප්‍රමාණය අනුව ආනයනික ඉන්ධන සඳහා වන ඉල්ලුම ද අඩු විය හැකිය. එවැනි ආයෝජනයක් සඳහා රජයට බලගාරයකට අරමුදල් සැපයීමට, විදුලිය මිලදී ගැනීමේ ගිවිසුම්වලට එළඹීමට හෝ ජාතික පද්ධතියට සපයන විදුලිය සඳහා ගෙවීම් සහතික කිරීමට අවශ්‍ය නොවේ.
එසේ නම්, පුරවැසියන් එය සිදු කිරීම රජය විසින් දුෂ්කර කරන්නේ ඇයි? අරමුණ විය යුත්තේ සෑම පාරිභෝගිකයෙකුම ජාතික විදුලි බල පද්ධතියෙන් ඉවත් වීමට දිරිමත් කිරීම නොවේ. ජාතික පද්ධතිය (National grid) රටේ විදුලි බල පද්ධතියට අත්‍යවශ්‍යව පවතිනු ඇත. අරමුණ විය යුත්තේ, සැබෑ ස්වයංපෝෂිතභාවය වෙනුවෙන් ආයෝජනය කිරීමට කැමති අයට, පැහැදිලි, සමානුපාතික සහ ආරක්ෂාව පිළිබඳ සැලකිලිමත් වන නියාමන රාමුවක් යටතේ එසේ කිරීමට ඉඩ සැලසීමයි.
ඕෆ්-ග්‍රිඩ් (Off-grid) බලපත්‍ර ගැටලුව
විශ්ලේෂණය මගින් හඳුනාගෙන ඇති වඩාත්ම කැපී පෙනෙන බාධාව වන්නේ ජාතික පද්ධතියට සම්බන්ධ නොවූ (Off-grid) පුනර්ජනනීය බලශක්ති පද්ධති සඳහා බලපත්‍ර ලබා දීමයි. ශ්‍රී ලංකා සුස්තීර බලශක්ති අධිකාරි පනතේ 5(ඇ) වගන්තිය මගින් ජාතික පද්ධතියට සම්බන්ධ නොවන පුනර්ජනනීය බලශක්ති ව්‍යාපෘති දිරිමත් කිරීම සහ ප්‍රවර්ධනය කිරීමේ කාර්යභාරයක් ශ්‍රී ලංකා සුස්තීර බලශක්ති අධිකාරියට පවරා ඇත. එහෙත්, අදාළ ව්‍යවස්ථාපිත ප්‍රතිපාදන පැවතුනද, 2024 ජූලි වන විටත් එවැනි ඕෆ්-ග්‍රිඩ් පුනර්ජනනීය බලශක්ති ව්‍යාපෘති සඳහා කිසිදු බලශක්ති බලපත්‍රයක් නිකුත් කර නොතිබූ බව විගණකාධිපතිවරයාගේ වාර්තා පෙන්වා දෙයි.
බලපත්‍ර ඉල්ලුම් කිරීමේ අවශ්‍යතාවලට සවිස්තරාත්මක ශක්‍යතා අධ්‍යයනයක් (Feasibility study), ඉංජිනේරු සැලසුම්, සාමාජීය-ආර්ථික සමීක්ෂණයක්, මධ්‍යම පරිසර අධිකාරියේ වාර්තාවක් සහ මූල්‍ය හැකියාව පිළිබඳ සාක්ෂි ඇතුළත් වේ. ඉල්ලුම්කරුවන් ඉදිරි වසර පහ තුළ අදාළ ස්ථානයට ජාතික විදුලි බල පද්ධතිය ව්‍යාප්ත කිරීමට සැලසුම් කර නොමැති බවට අදාළ බෙදාහැරීමේ ආයතනයෙන් තහවුරු කිරීමක් ද ලබා ගත යුතුය.
වෙනම පවතින ප්‍රජාවකට විදුලිය සැපයීමට බලාපොරොත්තු වන කුඩා විදුලි ව්‍යාපෘතියක් (Mini utility) යෝජනා කරන විට මෙවැනි අවශ්‍යතා අරමුණක් සහිත විය හැකිය. මන්ද එවැනි ව්‍යාපෘතියකට මහජන සේවා කරුණු, යටිතල පහසුකම් සැලසුම් කිරීම සහ තෙවන පාර්ශවයන්ට විදුලිය බෙදා හැරීමේ හැකියාව ඇතුළත් වන බැවිනි. නමුත් තමන්ගේම පාරිභෝජනය සඳහා පමණක් සූර්ය පැනල සහ බැටරි සවි කරන නිවසකටත් මෙම අවශ්‍යතාම අදාළ විය යුතුද?
විදුලිය විසන්ධි වන අවස්ථාවක අත්‍යවශ්‍ය කටයුතු පවත්වාගෙන යාමට කැමති කුඩා කර්මාන්තශාලාවක්, හෝ අධික පිරිවැයක් සහිත සන්ධ්‍යා කාලයේදී ජාතික පද්ධතිය මත යැපීම අඩු කිරීමට කැමති හෝටලයක්, නැතහොත් අනාගත ගාස්තු ඉහළ යාම්වලින් ආරක්ෂා වීමට සූර්ය සහ බැටරි පද්ධතියක් සවි කරගත හැකි නිවසක් ගැන සිතන්න. යෝජිත පද්ධතිය ජාතික විදුලි ජාලයෙන් භෞතිකව වෙන් කර ඇත්නම්, විදුලිය පිටතට ලබා දීමට (Export) නොහැකි නම් සහ අයිතිකරුගේ පරිශ්‍රයට පමණක් විදුලිය සපයන්නේ නම්, ජාතික පද්ධතියට එයින් සිදුවන බලපෑම වාණිජ විදුලි සැපයුම්කරුවෙකුගෙන් සිදුවන බලපෑමට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් ය.
එවැනි ඉල්ලුම්කරුවෙකුගෙන් ඉදිරි වසර පහ තුළ ජාතික පද්ධතිය එම පරිශ්‍රයට ළඟා නොවන බවට ඔප්පු කරන ලෙස ඉල්ලා සිටීම සාධාරණීකරණය කිරීම ඉතා දුෂ්කර ය. අයිතිකරු රජයෙන් විදුලිය ඉල්ලන්නේ නැත; අන් අයට විදුලිය විකිණීමට පෞද්ගලික අවසරයක් ඉල්ලන්නේද නැත. අයිතිකරු කරන්නේ පෞද්ගලික අවශ්‍යතාවයක් සපුරා ගැනීම සඳහා පෞද්ගලික මුදල් ආයෝජනය කිරීම පමණි. නියාමනය මගින් එම වෙනස පිළිඹිබු විය යුතුය.
බලශක්ති ස්වාධීනත්වය ජාතික යහපතට හේතුවේ
විදුලි ඉල්ලුම සහ ආනයනික ඉන්ධන මත යැපීම දෙස බලන විට, ඕෆ්-ග්‍රිඩ් සූර්ය බලශක්තිය සඳහා වන ආර්ථිකමය සාධකය වඩාත් வலுවත් වේ. මුල් විශ්ලේෂණයට අනුව 2026 මාර්තු මාසයේදී උපරිම ඉල්ලුම මෙගාවොට් 3,089 ක් පමණ වූ අතර දිනපතා පාරිභෝජනය ගිගාවොට් පැය 58-60 අතර විය. සූර්ය බලශක්ති උත්පාදනය තවදුරටත් ලබා ගත නොහැකි, පිරිවැය අධික ඉන්ධන පදනම් කරගත් උත්පාදනය අවශ්‍ය විය හැකි ප.ව. 6 සිට ප.ව. 10 දක්වා කාලය තීරණාත්මක කාල රාමුවක් ලෙස එහි හඳුනාගෙන ඇත. මෙය බැටරි ගබඩාකරණය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සූර්ය බලශක්තිය සඳහා වැදගත් අවස්ථාවක් නිර්මාණය කරයි.
සූර්ය පැනල මගින් දහවල් කාලයේදී විදුලිය උත්පාදනය කරන අතර, එම කාලයේ ඉල්ලුම සහ සැපයුම සන්ධ්‍යා කාලයට වඩා බෙහෙවින් වෙනස් විය හැකිය. බැටරි මගින් එම විදුලියෙන් කොටසක් ගබඩා කර පසුව භාවිත කිරීමට ඉඩ සලසයි, එමගින් උපරිම වේලාවන්හිදී (Peak hours) ජාතික පද්ධතියෙන් ලබාගත යුතු විදුලි ප්‍රමාණය අඩු කරයි. මෙගාවොට් 3,089 ක් වන උපරිම ඉල්ලුමෙන් 10% ක අඩුවීමක් යනු මෙගාවොට් 309 ක පමණ අඩුවීමක් බව මුල් විශ්ලේෂණය ඇස්තමේන්තු කරයි.
මෙය සහතික කළ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස නොව, නිදර්ශනාත්මක ප්‍රතිපත්තිමය ඉලක්කයක් ලෙස වටහා ගත යුතුය. සැබෑ දායකත්වය රඳා පවතින්නේ ස්ථාපනය කර ඇති ඕෆ්-ග්‍රිඩ් ධාරිතාව, බැටරිවල ප්‍රමාණය, ගබඩා කර තබා ගන්නා කාලය, පාරිභෝජනය වන වේලාව සහ පද්ධති මගින් සන්ධ්‍යා කාලයේ ඉල්ලුම කොතෙක් දුරට විශ්වාසදායක ලෙස සැපයිය හැකිද යන්න මතය.
කෙසේ වෙතත්, මෙහි ඇති මූලික തත්වය නිවැරදිය: ෆොසිල ඉන්ධන මත පදනම් වූ ජාතික පද්ධති උත්පාදනය විස්ථාපනය කරන සෑම පෞද්ගලික පද්ධතියක්ම රටේ ඉන්ධන අවශ්‍යතාවය අඩු කිරීමට උපකාරී වේ. බාහිර මිල අර්බුදවලට සහ විදේශ විනිමය සීමාවන්ට ලක්විය හැකි රටකට, එය දිරිමත් කළ යුතු ප්‍රතිලාභයකි.
දීර්ඝ කාලීන විදුලි බල සැලසුම්කරණයේදී බැටරි බලශක්ති ගබඩා කිරීමේ වැදගත්කම රජය විසින් ඒ වන විටත් පිළිගෙන ඇත. දකුණු සහ බස්නාහිර පළාත්වල සැලසුම් කර ඇති බැටරි බලශක්ති ගබඩා කිරීමේ ව්‍යාපෘති පිළිබඳව විශ්ලේෂණයේ සඳහන් වේ. මෙම තාක්ෂණයම නිවාස, හෝටල්, වාණිජ ආයතන සහ කර්මාන්තශාලා සඳහාද භාවිත කළ හැකිය.
මෙහිදී මතු වන පැහැදිලි ප්‍රතිපත්තිමය ප්‍රශ්නයක් ඇත. රජය හෝ පොදු සේවාවක් මගින් භාවිත කරන විට බැටරි ගබඩාකරණය වටිනා දෙයක් වන්නේ නම්, පෞද්ගලිකව අරමුදල් සපයන පාරිභෝගිකයින් තමන්ගේම ඉල්ලුම අඩු කර ගැනීමට එය භාවිත කරන විට එය නියාමන ගැටලුවක් ලෙස සලකන්නේ ඇයි? රජය මෙම ආයෝජන සඳහා සහන සැලසීමට අවශ්‍ය නැත. උත්පාදනය කරන විදුලිය සඳහා මිලදී ගැනීමේ මිලක් සහතික කිරීමට හෝ පද්ධති මෙහෙයවීමේ වගකීම භාර ගැනීමට අවශ්‍ය නැත. රජය කළ යුත්තේ පැහැදිලි ආරක්ෂිත අවශ්‍යතා ඇති කිරීම සහ අනවශ්‍ය පරිපාලන බාධා ඉවත් කිරීම පමණි.
තෝරා ගැනීමට පුරවැසියාට ඇති අයිතිය
ඕෆ්-ග්‍රිඩ් විදුලිය සඳහා වන තර්කය ආර්ථිකමය එකක් පමණක් නොවේ. එය රාජ්‍ය නියාමනයේ සුදුසු සීමාවන් පිළිබඳව ද අදාළ වේ. විදුලිය යනු අත්‍යවශ්‍ය සේවාවකි, නමුත් ඒ මගින් අදහස් වන්නේ පුරවැසියන් නීත්‍යානුකූලව විදුලිය ලබා ගන්නා සෑම ආකාරයක්ම රජය විසින් එකාධිකාරී කරගත යුතු බව නොවේ.
ගෘහ උපකරණ ක්‍රියාත්මක කිරීම සඳහා පෞද්ගලික දේපලක සූර්ය පැනලයක් සහ බැටරියක් සවි කරන පුද්ගලයෙකු අනිවාර්යයෙන්ම විදුලි සැපයුම් ව්‍යාපාරයකට පිවිසෙන්නේ නැත. තමන්ගේම යන්ත්‍රසූත්‍ර ක්‍රියාත්මක කර තබා ගැනීමට ස්වාධීන පද්ධතියක් සවි කරන සමාගමකට ද එය එසේම වේ. ස්ථාපනය මගින් සුදුසු විදුලි හා අග්නි ආරක්ෂණ අවශ්‍යතා සපුරාලන්නේ නම්, එවැනි පද්ධතියක් පාලනය කිරීමේදී පවතින මහජන උනන්දුව සීමිතය.
මෙයින් අදහස් කරන්නේ සියලු බලශක්ති නියාමනයන් අතහැර දැමිය යුතු බව නොවේ. ආරක්ෂිත නොවන වයර් සවි කිරීම්, දෝෂ සහිත උපකරණ, ගිනි අනතුරු සහ ජාතික පද්ධතියට අවසර නොලත් සම්බන්ධ කිරීම් නීත්‍යානුකූලව සැලකිලිමත් විය යුතු කරුණු වේ. ජාතික ජාලයට විදුලිය පිටතට ලබා දිය හැකි පද්ධති සඳහා ද සුදුසු පාලනයන් අවශ්‍ය වන තාක්ෂණික ගැටලු මතු කරයි.
නමුත් මෙම සැලකිලිමත් වීම්, සෑම ස්වාධීන ස්ථාපනයක්ම මහා පරිමාණ බලශක්ති ව්‍යාපෘතියක් ලෙස සැලකීමට සාධාරණීකරණයක් නොවිය යුතුය. භෞතිකව වෙන් වූ පද්ධතියකට, මහජනතාවට විදුලිය සපයන උත්පාදන පහසුකමක් තරම් නියාමන පරීක්ෂාවක් අවශ්‍ය නොවේ. මූලධර්මය සරල විය යුතුය: පවතින අවදානම් නියාමනය කරන්න, නොපවතින අවදානම් සම්බන්ධ පරිපාලන බාධා පටවන්න එපා.
ශ්‍රී ලංකාවට තමන්ගේ විදුලි බල නියාමන රාමුව බිඳ නොදමා මෙම ගැටලුව විසඳිය හැකිය. ප්‍රායෝගික ප්‍රතිසංස්කරණ පහක් ඒ සඳහා හොඳ ආරම්භක පියවරක් වනු ඇත.
ප්‍රායෝගික ප්‍රතිසංස්කරණ පහක්
-
ජාතික පද්ධතියෙන් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වූ පද්ධති බලශක්ති බලපත්‍රවලින් නිදහස් කිරීම: පෞද්ගලික ස්වයං-පාරිභෝජන පද්ධති, තෙවන පාර්ශවයන්ට විදුලිය සපයන ව්‍යාපෘතිවලින් වෙන්කර හඳුනා ගැනීම සඳහා සුස්තීර බලශක්ති අධිකාරි පනත සංශෝධනය කිරීම හෝ පැහැදිලි කිරීම කළ යුතුය. සම්ප්‍රේෂණ හෝ බෙදා හැරීමේ ජාලයට භෞතික සම්බන්ධතාවයක් නොමැති සහ විදුලිය පිටතට ලබා දීමේ හැකියාවක් නොමැති පද්ධතියක් සඳහා පූර්ණ බලශක්ති බලපත්‍රයක් වෙනුවට සරල කළ අනුකූලතා ක්‍රියාපටිපාටියක් (Simplified compliance procedure) තිබිය යුතුය.
-
ඕෆ්-ග්‍රිඩ් ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ පැහැදිලි තාක්ෂණික අර්ථ නිරූපණයක් සකස් කිරීම: පද්ධතියක් සැබවින්ම වෙන් වූවක් ලෙස තේරී පත්වන කොන්දේසි රීති මගින් නිශ්චිතව දැක්විය යුතුය. සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන් වූ ස්ථාපනයක් සහ අතින් ක්‍රියාත්මක වන ස්විචයක් (Manual transfer switch) භාවිත කරන නමුත් ජාතික පද්ධතියට විදුලිය පිටතට ලබා දිය නොහැකි උපකාරක පද්ධතියක් (Backup system) අතර වෙනස ද ඒවායින් පැහැදිලි කළ යුතුය. පැහැදිලි අර්ථ නිරූපණයන් මගින් ජාතික පද්ධතියට සම්බන්ධ නියාමන රාමුවේ පවිත්‍රතාවය ආරක්ෂා වන අතරම නිවාස හා ව්‍යාපාරවලට වැඩි විශ්වාසයක් ලැබෙනු ඇත.
-
ජාත්‍යන්තරව පිළිගත් ආරක්ෂණ ප්‍රමිතීන් අනුගමනය කිරීම: IEC 62619 සහ UL 9540 වැනි ප්‍රමිතීන් බැටරි ආරක්ෂාව සහ බලශක්ති ගබඩා පද්ධති සඳහා යොමු කිරීම් සපයයි. ශ්‍රී ලංකාව පිළිගත් ප්‍රමිතීන්, සුදුසුකම් ලත් ස්ථාපන පුරුදු සහ සමානුපාතික පරීක්ෂණ අවශ්‍යතා මත පදනම් වූ අනුකූලතා රාමුවක් සකස් කළ යුතුය. අවදානම අඩු සරල ක්‍රියාවලියක් සඳහා පූර්ණ ව්‍යාපෘති අනුමැතිය වෙනුවට තාක්ෂණික ලියකියවිලි සහිත ස්වයං-ප්‍රකාශනයක් (Safety self-declaration) සහ සසම්භාවී පරීක්ෂණ භාවිත කළ හැකිය.
-
පෞද්ගලික ගබඩාකරණය ජාතික බලශක්ති ආරක්ෂාවට දායක වන්නක් ලෙස පිළිගැනීම: ජාතික පද්ධති මෙහෙයුම්කරු විසින් තමන්ගේ ඉල්ලුම් පූර්වානුමාන සඳහා ඕෆ්-ග්‍රිඩ් ධාරිතාව පිළිබඳ විශ්වසනීය ඇස්තමේන්තු ඇතුළත් කළ යුතුය. වඩා හොඳ තොරතුරු සැලසුම්කරුවන්ට උපරිම ඉල්ලුම අඩු කිරීමට සහ ඉන්ධන ඉතිරි කිරීමට පෞද්ගලික ගබඩාකරණයේ ඇති හැකියාව තක්සේරු කිරීමට උපකාරී වේ. එවැනි පිළිගැනීමකින් අදහස් වන්නේ පෞද්ගලිකව අයිති වෙන් වූ පද්ධතිවල ක්‍රියාකාරිත්වය රජය විසින් පාලනය කරන බව නොවේ.
-
එදිනෙදා ක්‍රියාකාරිත්වය පාලනය කිරීමට උත්සාහ නොකර පද්ධති සංඛ්‍යාලේඛන ලබා ගැනීම: සරල ලියාපදිංචි කිරීමේ හෝ ස්වයං-සහතික කිරීමේ පෝටලයක් මගින් සැලසුම් කටයුතු සඳහා ස්ථාපිත ධාරිතාව පිළිබඳ මූලික තොරතුරු රැස් කළ හැකිය. පෞද්ගලික ආයෝජනවල ප්‍රමාණය වටහා ගැනීම මෙහි අරමුණ විය යුතු අතර, තවත් পরিපාලනමය පාලන ස්ථරයක් නිර්මාණය කිරීම නොවිය යුතුය.
බාධාවන් පවතින්නේ තාක්ෂණිකව නොව ආයතනිකවය
ප්‍රධාන අභියෝගය තාක්ෂණික එකකට වඩා දේශපාලනික සහ ආයතනික එකක් විය හැකිය. මුල් විශ්ලේෂණය පෙන්වා දෙන්නේ 2025 අංක 14 දරන ශ්‍රී ලංකා විදුලිබල (සංශෝධන) පනත යටතේ බලශක්ති ක්ෂේත්‍රයේ මධ්‍යගත වීමේ දිශානතියක් පැවති බවයි. එමගින් උත්පාදන සහ බෙදා හැරීමේ බලපත්‍ර රාජ්‍ය හිමිකාරිත්වය සහිත ආයතනවලට සීමා වූ අතර අමාත්‍ය පාලනය තවදුරටත් ශක්තිමත් විය.
මෙම පසුබිම හමුවේ, නිවාස සහ ව්‍යාපාරවලට වැඩි ස්වාධීනත්වයක් ලබා දෙන ප්‍රතිපත්තියක් පවතින ආයතනික ප්‍රවේශයට පටහැණි විය හැකිය. නමුත් ඕෆ්-ග්‍රිඩ් ස්වයං-පාරිභෝජනය සඳහා වන තර්කය රජය සහ පෞද්ගලික ව්‍යවසාය අතර තරඟයක් ලෙස රාමු නොකළ යුතුය.
ජාතික විදුලි බල පද්ධතිය අත්‍යවශ්‍ය කාර්යභාරයක් ඉටු කිරීම තවදුරටත් සිදු කරනු ඇත. මහා පරිමාණ උත්පාදනය, සම්ප්‍රේෂණය, පද්ධති සමතුලිතතාවය සහ විදුලිය බෙදා හැරීම සඳහා සම්බන්ධීකරණ සැලසුම්කරණයක් අවශ්‍ය වේ. සෑම පාරිභෝගිකයෙකුටම ස්වාධීන පද්ධතියක් සඳහා මුදල් යෙදවිය නොහැකි අතර, ඕෆ්-ග්‍රිඩ් ස්ථාපනයන් මගින් විදුලි යටිතල පහසුකම් සඳහා වන රාජ්‍ය ආයෝජනවල අවශ්‍යතාවය නැති කරන්නේ නැත.
කෙසේ වෙතත්, ජාතික පද්ධතියක් පැවතීම මගින් පාරිභෝගිකයින්ට තමන්ගේම අවශ්‍යතා ස්වාධීනව සපුරා ගැනීම වැළැක්වීම සාධාරණීකරණය නොකරයි. නියාමනය ඉවත් කිරීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රමිතීන් නොමැති වීම නොවේ. තාක්ෂණික සහතික කිරීම්, පැහැදිලි සීමාවන්, ස්ථාපකයාගේ වගවීම සහ සමානුපාතික පරීක්ෂණ පද්ධතියක් මගින් සෑම නිවසකටම හෝ ව්‍යාපාරයකටම පූර්ණ බලශක්ති බලපත්‍රයක් අවශ්‍ය නොවී මහජන ආරක්ෂාව ආරක්ෂා කළ හැකිය.
එසේම දැනටමත් මතුවෙමින් පවතින වාණිජමය දිරිගැන්වීම් රජය විසින් පිළිගත යුතුය. ඉහළ යන විදුලි පිරිවැය සහ විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ගැටලු මගින් ව්‍යාපාර විකල්ප සොයා යාමට යොමු කරයි. නියාමන රාමුව අනවශ්‍ය ලෙස සීමාකාරී ලෙස පවතින්නේ නම්, බලශක්ති ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වෙනුවෙන් ආයෝජනය කළ හැකි ප්‍රාග්ධනය ප්‍රමාද වීමට හෝ වෙනත් තැනක ආයෝජනය වීමට ඉඩ ඇත. වඩාත් එකඟතාවයකින් යුත් ප්‍රතිපත්තියක් මගින් පෞද්ගලික ආයෝජනවලට ජාතික පද්ධතිය සමඟ තරඟ කිරීමට වඩා එයට පූරකයක් (Complement) වීමට ඉඩ සැලසෙනු ඇත.
යැපීමේ සිට ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව දක්වා
බලශක්ති සංවාදය, සෑම විසඳුමක්ම රජයෙන් ආරම්භ විය යුතුය නැතහොත් මධ්‍යගත විදුලි සැපයුම් විධිවිධානයක් හරහා යා යුතුය යන පූර්ව නිගමනයෙන් ඔබ්බට යා යුතුය. රාජ්‍ය මූල්‍ය සීමිත වූ විට, ආනයනික ඉන්ධන මිල අධික වන විට සහ විදුලි බල ක්ෂේත්‍රය ප්‍රසම්පාදනය, විශ්වසනීයත්වය සහ ගිවිසුම්ගත විශ්වසනීයත්වය පිළිබඳ ප්‍රශ්නවලට මුහුණ දෙන විට, ස්වාධීන බලශක්ති පද්ධතිවල පෞද්ගලික ආයෝජන පිළිබඳව දැඩි ලෙස අවධානය යොමු කළ යුතුය.
එහි ඇති විය හැකි ප්‍රතිලාභ අතිමහත් ය: ආනයනික ඉන්ධන මත යැපීම අඩුවීම, ජාල බිඳවැටීම්වලට ඇති නිරාවරණය අඩුවීම, ව්‍යාපාර සඳහා වැඩි ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවක් සහ සෘජු භාණ්ඩාගාර සහනාධාර නොමැතිව පුනර්ජනනීය බලශක්ති ඉලක්ක වෙත අමතර ප්‍රගතියක් ලබා ගැනීම.
මෙම ප්‍රතිලාභ අතිශයෝක්තියට නැංවිය යුතු නැත. ඕෆ්-ග්‍රිඩ් සූර්ය සහ බැටරි පද්ධති සඳහා සුදුසු පද්ධති සැලසුම්කරණය මත පදනම්ව මූලික පිරිවැයක් ඇති අතර, ආරක්ෂිත ස්ථාපනය සහ නඩත්තුව අවශ්‍ය වේ. ජාතික උපරිම ඉල්ලුම අඩු කිරීමට ඒවායේ දායකත්වය සැබෑ ස්ථාපනය සහ කාර්ය සාධනය මත රඳා පවතී. නමුත් මේවා සංවේදී ප්‍රමිතීන් ඇති කිරීමට සහ ප්‍රතිඵල තක්සේරු කිරීමට හේතු මිස, අනවශ්‍ය ලෙස බරපතල බලපත්‍ර ක්‍රියාවලියක් පවත්වාගෙන යාමට හේතු නොවේ.
ශ්‍රී ලංකාවේ ප්‍රතිපත්තිමය තේරීම අවසානයේ ඉතා සරල ය. පෞද්ගලික බලශක්ති ස්වයංපෝෂිතභාවය යනු අධික නිල අවසරයක් අවශ්‍ය වන ක්‍රියාකාරකමක් ලෙස සැලකීම තවදුරටත් කරගෙන යා හැකිය, නැතහොත් පුරවැසියන්ට සහ ව්‍යාපාරවලට තමන්ගේම ඔරොත්තු දීමේ හැකියාව වෙනුවෙන් වගකීම් සහිත ආයෝජනයක් කිරීමට හැකියාව ඇති බව පිළිගත හැකිය.
යෝජිත ප්‍රතිසංස්කරණය නියාමනය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ. එය නියාමන සමානුපාතිකතාවය (Regulatory proportionality) සඳහා වන තර්කයකි: ආරක්ෂාව ආරක්ෂා කිරීමට සහ අවසර නැති ජාල සම්බන්ධතා වැළැක්වීමට තරම් දැඩි, නමුත් නීත්‍යානුකූල පෞද්ගලික උත්සාහයන් මර්ධනය නොකරන තරම් ලිහිල්.
තමන්ගේම නිවසට විදුලිය ලබා ගැනීමට කැමති නිවසකට හෝ තමන්ගේ මෙහෙයුම් ආරක්ෂා කර ගැනීමට කැමති ව්‍යාපාරයකට, ස්වාධීන විදුලි පද්ධතියක ආයෝජනය කිරීමට පෙර ජාතික පද්ධතිය වසර පහක් පුරා නොපවතින බව ඔප්පු කිරීමට සිදු විය යුතු නැත. රජයේ වගකීම වන්නේ විදුලි යටිතල පහසුකම් ආරක්ෂිත, විශ්වසනීය සහ මූල්‍යමය වශයෙන් තිරසාර බව තහවුරු කිරීමයි. තමන්ටම උපකාර කර ගැනීමට මූල්‍ය පහසුකම් ඇති විට, පුරවැසියන් අනිවාර්යයෙන්ම එම යටිතල පහසුකම් මත යැපෙන්නන් බවට පත් නොකළ යුතුය.
ශ්‍රී ලංකාවට අවශ්‍ය වන්නේ පෞද්ගලික උත්සාහය සම්පතක් ලෙස සලකන, බලශක්ති ස්වාධීනත්වය ජාතික ඔරොත්තු දීමේ හැකියාවට දායකත්වයක් ලෙස පිළිගන්නා සහ ස්වයංපෝෂිතභාවය වෙත තමන්ගේම මග තෝරා ගැනීමට පුරවැසියන්ට ඉඩ සලසන බලශක්ති ප්‍රතිපත්තියකි.