අද වන විට යුරෝපයේ සිදුවන වඩාත්ම කැපී පෙනෙන සාමාජික වෙනස්කම්වලින් එකක් වන්නේ ස්පාඤ්ඤය තුළ ඉස්ලාම් දහමේ වර්ධනය වෙමින් පවතින පැවැත්මයි. යුරෝපය පුරා සිදුවන මහජන සංවාද බොහෝ විට සංක්රමණය, සාමාජික අනුකලනය සහ ජාතික අනන්යතාවය වටා ගොඩනැගේ. නමුත්, ස්පාඤ්ඤය අපට වඩාත් ගැඹුරු සහ සංකීර්ණ කතාවක් ඉදිරිපත් කරයි. ග්රනාඩා රාජධානිය බිඳ වැටී සියවස් පහකට වැඩි කාලයක් ගතවී ඇති තැන, ඉස්ලාමය නැවත පැමිණෙන්නේ යුද්ධයක ජයග්රහණයකින් හෝ දේශපාලන බලයකින් නොව, සංක්රමණය, ආගමික නිදහස පිළිබඳ ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාපිත අයිතිය සහ මිලියන සංඛ්යාත ජනයාගේ පෞද්ගලික තේරීම් හරහා ය. ඉතිහාසය කිසිදා සැබවින්ම අතුරුදහන් නොවන බවත්, එය බොහෝ විට බලාපොරොත්තු නොවූ ආකාරවලින් නැවත මතුවන බවත් මෙය අපට මතක් කර දෙයි.
අද වන විට ස්පාඤ්ඤයේ මිලියන 2.5 කට අධික මුස්ලිම් ජනගහනයක් ජීවත් වෙති. එය රටේ සමස්ත ජනගහනය වන මිලියන 49 න් සියයට 5 ක් පමණ වේ. 1990 ගණන්වල මුල් භාගයේ සිට මුස්ලිම් ජනගහනය ආසන්න වශයෙන් දස ගුණයකින් වර්ධනය වී ඇත. මෙම වර්ධනයට ප්රධාන හේතුව වී ඇත්තේ මොරොක්කෝව, පකිස්ථානය, ඇල්ජීරියාව, සෙනගාලය සහ උතුරු අප්රිකාවේ සහ දකුණු ආසියාවේ අනෙකුත් රටවලින් පැමිණි සංක්රමණිකයන් ය. එමෙන්ම, පෞද්ගලික අධ්යයනයන් සහ පර්යේෂණ හරහා ඉස්ලාම් දහම වැළඳගත් ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ගේ සංඛ්යාව ද ක්රමයෙන් ඉහළ යමින් පවතී.
කැටලෝනියාව, මැඩ්රිඩ්, අන්දලූසියාව, වැලෙන්සියාව, මුර්සියා ඇතුළු බොහෝ ප්රදේශවල අද වන විට පල්ලි (මස්ජිද්) සහ ඉස්ලාමීය සංස්කෘතික මධ්යස්ථාන 2,000 කට ආසන්න ප්රමාණයක් ක්රියාත්මක වේ. ඒ අනුව ඉස්ලාමය අද ස්පාඤ්ඤයේ ආගමික සහ සංස්කෘතික භූ දර්ශනයේ පැහැදිලි කොටසක් බවට පත්ව ඇත.
කෙසේ වෙතත්, ඉස්ලාමය ස්පාඤ්ඤයට අලුත් දෙයක් නොවේ. එහි මුල් සියවස් තෙරසකටත් වඩා ඈතට දිව යයි. ක්රි.ව. 711 දී මුස්ලිම් හමුදා ජිබ්රෝල්ටාර් සමුද්ර සන්ධිය හරහා පැමිණ අල්-අන්දලූසියාව පිහිටුවූහ. එය අයිබීරියානු අර්ධද්වීපයේ විශාල කොටසක වසර 800 කට ආසන්න මුස්ලිම් පාලනයක ආරම්භය විය. 711 සිට 1492 දක්වා, මුස්ලිම් ස්පාඤ්ඤය අධ්යාපනය, වෙළඳාම, විද්යාව සහ සංස්කෘතිය අතින් ලොව ප්රමුඛතම මධ්යස්ථානයක් බවට පත් විය.
යුරෝපයේ බොහෝ ප්රදේශ දේශපාලන අස්ථාවරත්වය සහ දැනුමේ සීමාවන් සමඟ පොරබදමින් සිටින අතරතුර, කොර්ඩෝබා, ග්රනාඩා, සෙවිල් සහ ටොලෙඩෝ වැනි නගර අතිමහත් ලෙස දියුණු විය. ඒවා වෛද්ය විද්යාව, දර්ශනය, ගණිතය, තාරකා විද්යාව, වාස්තු විද්යාව, කෘෂිකර්මාන්තය සහ සාහිත්යය යන ක්ෂේත්රවල ලෝක ප්රකට මධ්යස්ථාන බවට පත් විය.
ඉබ්නු රුෂ්ද් (Averroes), අල්-සහ්රාවි සහ ඉබ්නු හයිතම් වැනි විද්වතුන්ගේ දායකත්වය අදටත් ලෝක සංස්කෘතියට බලපෑමක් එල්ල කරයි. ඔවුන්ගේ කෘති ග්රීක දාර්ශනික උරුමය ආරක්ෂා කළා පමණක් නොව, විද්යාත්මක චින්තනය ද ඉදිරියට ගෙන ගියේය. අල්-අන්දලූසියාව පසුව යුරෝපයේ බුද්ධිමය පුනරුදයට මග පාදමින් දැනුම සම්ප්රේෂණය කළ වැදගත් පාලමක් බවට ද පත් විය.
මුස්ලිම් පාලනයේ අවසානය ස්පාඤ්ඤ ඉතිහාසයේ අඳුරුතම පරිච්ඡේදයක ආරම්භය සනිටුහන් කළේය. 1492 දී ග්රනාඩා රාජධානිය බිඳ වැටීමෙන් පසුව, මුලින් මුස්ලිම්වරුන්ට දෙන බවට පොරොන්දු වූ ආගමික නිදහස අහිමි විය. විශාල පිරිසක් බලහත්කාරයෙන් කිතුනු දහමට වග බලා ගත් අතර, ඔවුන් “මොරිස්කෝවරුන්” (Moriscos) ලෙස හඳුන්වනු ලැබීය. ඉස්ලාමීය ආගමික වතාවත්, අරාබි භාෂාව සහ සියවස් ගණනාවක් පැවති සංස්කෘතික සම්ප්රදායන් තහනම් කරන ලදී.
රහසිගතව ඉස්ලාම් දහම අනුගමනය කරන බවට සැක කෙරෙන පුද්ගලයන් ස්පාඤ්ඤ ඉන්ක්විසිෂන් (Inquisition) අධිකරණය විසින් දැඩි ලෙස පීඩාවට පත් කරන ලදී. සිරගත කිරීම්, දේපළ රාජසන්තක කිරීම්, වධහිංසා පැමිණවීම් සහ මරණ දඬුවම පවා එම යුගයේ යථාර්ථය විය. අවසානයේදී, 1609 ත් 1614 ත් අතර කාලය තුළ, මිලියන ගණනක් වූ මොරිස්කෝවරුන් ස්පාඤ්ඤයෙන් පිටුවහල් කරන ලද අතර, වසර අටසියයකට ආසන්න කාලයක් පැවති දේශීය මුස්ලිම්වරුන්ගේ පැවැත්ම නැති කර දමන ලදී.
නමුත් ඉතිහාසය බොහෝ විට තෝරා ගන්නේ බලාපොරොත්තු නොවූ මාවතයි.
අද ස්පාඤ්ඤය යනු ආගමික නිදහස, නීතිය හමුවේ සමානතාව සහ මානව හිමිකම් මත ගොඩනැගුණු ප්රජාතන්ත්රවාදී රාජ්යයකි. එම ආණ්ඩුක්රම ව්යවස්ථාපිත ආරක්ෂාව යටතේ මුස්ලිම් ප්රජාවට නැවත වරක් නිදහසේ ජීවත් වීමට, තම ආගම අනුගමනය කිරීමට සහ සමාජයට දායක වීමට අවස්ථාව ලැබී තිබේ. අද ඔවුන්ගේ පැවැත්ම දේශපාලන බලයේ ප්රතිඵලයක් නොව, ප්රජාතන්ත්රවාදය, නීතියේ ආධිපත්යය සහ සහජීවනයේ ප්රතිඵලයකි.
ස්පාඤ්ඤයේ අත්දැකීම් තවත් වැදගත් කරුණක් පෙන්නුම් කරයි. ජනගහන වෙනස්වීම් අනිවාර්යයෙන්ම ගැටුම් ඇති කරන බවට වන මතයට එය අභියෝග කරයි. සමාජ අනුකලනය (Social integration) රැයකින් සිදු නොවේ. එය බලහත්කාරයෙන් කළ නොහැක. එය අධ්යාපනය, රැකියාව, ආර්ථික සහභාගීත්වය, නීතියට ගරු කිරීම සහ එදිනෙදා සමාජ සබඳතා හරහා ගොඩනැගෙන ක්රියාවලියකි. ස්පාඤ්ඤයේ මුස්ලිම් ප්රජාව අද වන විට එම ක්රියාවලියේ වැදගත් කොටසක් බවට පත්ව ඇත.
ක්රීඩාව ද බලාපොරොත්තු නොවූ ලෙස මෙම සංවාදයට දායක වී ඇත. 2022 කටාර් ෆීෆා ලෝක කුසලානය ලොව පුරා මිලියන සංඛ්යාත ජනතාවකට ඉස්ලාමීය සංස්කෘතිය, ආගන්තුක සත්කාරය, පවුලේ වටිනාකම් සහ ආගමික සම්ප්රදායන් පිළිබඳ නව අවබෝධයක් ලබා දුන්නේය. පාපන්දු තරගවලට පමණක් සීමා නොවී, එම තරගාවලිය හරහා ඉස්ලාමීය සංස්කෘතිය පිළිබඳ පුළුල් සංවාදයක් ආරම්භ විය.
එම සංවාදය 2026 ෆීෆා ලෝක කුසලානයේදී ද තවදුරටත් ඉදිරියට ගොස් ඇත. ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය, කැනඩාව සහ මෙක්සිකෝව එක්ව සත්කාරකත්වය දරන මෙම තරගාවලියේදී ස්පාඤ්ඤයේ ලැමින් යමාල් (Lamine Yamal), ප්රංශයේ උස්මාන් ඩෙම්බේලේ (Ousmane Dembele), ජර්මනියේ ඇන්ටෝනියෝ රූඩිගර් (Antonio Rudiger), මොරොක්කෝ ජාතික කණ්ඩායමේ ක්රීඩකයින් සහ තවත් බොහෝ මුස්ලිම් ක්රීඩකයින් ලොව විශාලතම පාපන්දු වේදිකාවේදී තම ආගමික අනන්යතාවය විවෘතව ප්රකාශ කරමින් තරග වදිති.
ඔවුන්ගේ විනය, නිහතමානීකම සහ ආගමික කැපවීම බොහෝ දෙනාගේ අවධානයට ලක්ව ඇති අතර, ඉස්ලාමය පිළිබඳ ඒකපාර්ශ්වික මත නැවත පරීක්ෂා කිරීමට ද හේතු වී ඇත. එසේම යුරෝපය, උතුරු අප්රිකාව, මැදපෙරදිග, ආසියාව සහ අප්රිකාව යන රටවලින් පැමිණි දහස් සංඛ්යාත මුස්ලිම් පාපන්දු ලෝලීන්ගේ සහභාගීත්වය ලෝක පාපන්දු ක්රීඩාවේ සැබෑ ගෝලීය ස්වභාවය තවදුරටත් පැහැදිලි කර දී ඇත.
මෙම ලෝක කුසලාන තරගාවලිය ස්පාඤ්ඤයට තවත් විශේෂ අර්ථයක් ගෙන දුන්නේය. විවිධ ජාතික සහ ආගමික පසුබිම් සහිත ක්රීඩකයින්ගෙන් සමන්විත ස්පාඤ්ඤ ජාතික කණ්ඩායමේ දක්ෂතාවල සහ සාර්ථකත්වයන් සමඟින්, රටේ ඓතිහාසික උරුමය පිළිබඳ සංවාදයක් ද නැවත මතු විය. විශේෂයෙන්ම අල්-අන්දලූසියාවේ උරුමය පිළිබඳව විද්වත් කතාබහ, මාධ්ය සාකච්ඡා සහ මහජන අවධානය නැවත වර්ධනය විය.
මෙම සංවාදය බොහෝ ස්පාඤ්ඤ ජාතිකයන්ට වැදගත් සත්යයක් මතක් කර දුන්නේය. ඉස්ලාමය යනු සංක්රමණිකයන් විසින් මෑතකදී ගෙන ආ ආගමක් පමණක් නොවේ. මෙය ස්පාඤ්ඤයේ ඓතිහාසික අනන්යතාවයේ අත්යවශ්ය කොටසකි. රටේ වාස්තු විද්යාව, වාරිමාර්ග ක්රම, කෘෂිකර්මාන්තය, භාෂාව, දර්ශනය, විද්යාව සහ සංස්කෘතිය ගොඩනැගීමට ඉස්ලාමීය ශිෂ්ටාචාරයෙන් ලැබුණු දායකත්වය අදටත් පැහැදිලිව දැකගත හැකිය.
ස්පාඤ්ඤයේ අත්දැකීම් මුළු ලෝකයටම පුළුල් පාඩමක් සපයයි. දේශපාලන බලයට ඕනෑම ප්රජාවකට බලපෑම් කළ හැකි වුවද, එම ප්රජාවේ උරුමය සම්පූර්ණයෙන්ම මකා දැමීමට නොහැකි බව ඉතිහාසය පෙන්වා දෙයි. අතරම, සමාන පදවි නාම, ආගමික නිදහස සහ අන්යෝන්ය ගෞරවය ආරක්ෂා කරමින් ඉතිහාසයේ ඇති වූ බෙදීම් සුවපත් කිරීමේ හැකියාව ප්රජාතන්ත්රවාදී සමාජවලට ඇත.
එබැවින්, ස්පාඤ්ඤය තුළ ඉස්ලාම් දහමේ නැවත පැවැත්ම මධ්යතන යුගයේ මුස්ලිම් පාලනයේ නැවත සමගි වීමක් හෝ “ශිෂ්ටාචාරවල ගැටුමක්” ලෙස වටහා ගැනීම නිවැරදි නොවේ. එය ජනගහන වෙනස්වීම්, සංක්රමණය, ආගමික නිදහස සහ ප්රජාතන්ත්රවාදී ආයතනවල ශක්තිය එකතු වූ ස්වාභාවික සමාජ පරිණාමයකි.
අද, ග්රනාඩා බිඳ වැටී සියවස් පහකට වැඩි කාලයකට පසු, ඉස්ලාමය නැවත වරක් ස්පාඤ්ඤ සමාජයේ කොටසක් බවට පත්ව ඇත. නමුත් මෙවර එය පාලක බලවේගයක් ලෙස නොව, ප්රජාතන්ත්රවාදී රාජ්යයක් තුළ සසුන්ගත අනෙකුත් ආගම් සමඟ සමගියෙන් ජීවත් වන විශ්වාස පද්ධතියක් ලෙස ය.
සැබෑ ශිෂ්ටාචාරවල ශක්තිය රැඳී තිබෙන්නේ යුද ජයග්රහණවල හෝ දේශපාලන ආධිපත්යයේ නොව, තම අතීතය වටහා ගැනීමට, විවිධත්වය පිළිගැනීමට සහ සාධාරණත්වය, ගෞරවය සහ සහජීවනය මත අනාගතයක් ගොඩනැගීමට ඇති හැකියාව මත බව ඉතිහාසය අපට උගන්වයි. නූතන ස්පාඤ්ඤය ලෝකයට ඒ සඳහා වැදගත් ආදර්ශයක් සපයයි.
ෆාරිස් සාලි (Faris Sali), LL.M., LL.B., නීතිඥ
කොළඹ | ශ්රී ලංකාව
2026.07.20
Welcome Islamism instead Socialism!♥️♥️♥️♥️♥️🕊️🕊️🕊️🕊️🕊️. ASSALA’MALAIKUM 🕊️🕊️🕊️🕊️🕊️🕊️🕊️! We are expecting HALAL WORLD.🕊️♥️👍🙏🌻.